Në 12 vjetorin e ikjes

Kujtohet Azemi

Takimet “Azem Shkreli”, janë mbajtur pa asnjë paralajmërim a pano nëpër qytet. Mark Krasniqi, për herë të dytë është bërë fitues i çmimit me emrin e Shkrelit. Ministria e Kulturës, Krasniqit i  kishte dhënë  çmimin nacional  “Azem Shkreli”, prapë ministria e kulturës, por, tash ,në bashkëpunim  me komunën e Pejës, i bën “reprizë” çmimit që e kishte dhënë para dy vjetësh në Prishtinë

SALI BEQIRAJ

Pejë, 24 maj- Borë, shkrepa dhe një malësor që ngjitej bjeshkës përpjetë. Sipas këtyre pamjeve filmike, disa vargje maksimë të Azem Shkrelit. “....jam diku larg teje, larg vedi, jam ba përshëndetje e harrueme e kalimtarëve, jam ba lot e kangë, jam ba betim i rrugëve dhe rreze e shkrepun majë gurit...”. Për dy minuta, pamjet e paraqitur nga regjisori Fatos Lajçi kanë  mjaftuar për të prekur shtratin e fjalës dhe shpirtin poetik të Azem Shkrelit, në 12 vjetorin e ikjes së tij. I pari që ka folur për Shkelin ka qenë i pari i pushtetit të Pejës, Ali Berisha, nën patronatin e të cilit mbahen këto takime tash dy vjet. Ai ka kujtuar Shkrelin si një krijues të pazëvendësueshëm veprës së të cilit i përkulet. “Krijues si Azem Shkreli nuk lindin dhe nuk krijohen, por i dhurohen një kombi në raste të veçanta” tha Berisha. Nga Ministria e Kulturës si bashkëpjesëmarrës i organizimit ka folur Hasan Zeka, që ndryshe nga herët tjera kur lexonte telegramet e përshëndetjes së ministrisë, këtë herë është shfaqur si poet.

Takimet “Azem Shkreli, janë mbajtur pa asnjë paralajmërim a pano nëpër qytet, megjithatë kanë mbledhur disa krijuesit që kanë marrë pjesë në ceremoninë e ndarjes së dy çmimeve që janë dhënë këtë manifestim. Mark Krasniqi, për herë të dytë është bërë fitues i çmimit me emrin e Shkrelit. Ministria e Kulturës, Krasniqit i  kishte dhënë  çmimin nacional  “Azem Shkreli”, prapë ministria e kulturës, por, tash ,në bashkëpunim  me komunën e Pejës, i bën “reprizë” çmimit që e kishte dhënë para dy vjetësh në Prishtinë. Çmimi për kontribut jetësor në letrat shqipe i është dhënë Adem Istrefajt.

Në pjesën artistike të këtyre  takimeve është mbajtur ora e mërzitshme letrare. Të mërzitshme e kanë bërë afro 30 poetë  që kanë lexuar vargje. Jo pak poetë kanë rilexuar poezitë e vet kushtuar Shkrelit, të cilat që shtatë  vjet(prej se organizohen takimet...) i lexojnë të njëjtat. Lexuan; Din Mehmeti, Ali Podrimja, Agim Vinca, Xajë Nura, Qerim Ujkani, Ibrahim Kadriu, Hasan Hasani, Muhamet Kërveshi, Xhevat Syla, Halil Haxhosaj, Kadrush Radogoshi, Prend Buzhala, Esat Loshaj, Skënder R. Hoxha, Agim Desku, Ali M. Lajçi etj.

Në pjesën e dytë të takimeve që është mbajtur në ambientet e restorantit  “Rugova Camp”” në Rugovë, është diskutuar mbi temën  “Drama shqipe”. Për të njohurat dhe të panjohurat e dramës shqipe kanë referuar  Besim Rexhaj dhe Haqif Mulliq.

Përsiatje për motivin e luftës kundër harresës dhe zvetënimit

“Hija e shtëpisë”, libri më i ri i tregimtarit Ragip Sylaj, në esencë i ngërthen dy kryemotive (edhe pse libri nuk është i ndarë në cikle) që shquhen edhe për nga nivelet dhe teknikat e rrëfimit. Në njërin rast përshfaqen përsiatjet e narratorit ndaj të afërmve të tij, të cilat janë rekuiem për vetveten-subjektin, për gjakun e tij-familjen dhe për vdekjen-harresën. Dhe në rastin tjetër përshfaqet obsesioni surrealist ndaj ndijimeve psikike.

Për Kohën Javore:
Ardian Haxhaj

1. Rekuiem për të vdekshmit

Në librat e mëparshëm të Sylajt kanë ngre krye gjithmonë temat obsesive psikologjike, në të cilat ka defiluar vetëm një hero. Në librin me tregime “Hija e shtëpisë” përsiatet edhe për motivin e vdekjes, motivin e pikëllimit, dhe së fundi motivin e luftës kundër harresës dhe zvetënimit. Dihet mirëfilli se motivi i luftës kundër harresës pas vdekjes është trajtuar në letërsi që nga “Epi i Gilgameshit”, por jo çdoherë është mbërritur spontaniteti i një përjetimi krejtësisht njerëzor.
Ragip Sylaj në librin e fundit ka arritur ta përshfaqë dimensionin substancial të dashurisë vëllazërore-prindërore dhe pikëllimit ndaj vdekjes në një ambient krejtësisht shqiptar. Në këtë rast tregimet për babagjyshin, gjegjësisht për kujtimet e tij pas vdekjes, janë aq mbresëlënëse. Kjo nuk do të thotë se përsiatjet e narratorit kanë për qëllim të mbërrijnë efekte elegjiake. Sensi i masës, ndërfutjet e monologëve dhe dialogëve, zhvendosjet kohore dhe hapësinore në strukturën e tregimit, të kujtojnë ndërtimin asociativ të strukturës së përrallave.
Kujtimi për të afërmit e lë narratorin nën hijen e shtëpisë dhe kjo i jep mundësi të dialogojë dhe të monologojë me tre breza; me baballarët, me bashkëkohanikët dhe me fëmijët. Çuditërisht vdekja është prezente në këta tre breza, të cilët narratori mundohet t’i përjetësojë në kujtime, por jo vetëm kaq. Janë të rralla veprat letrare në letërsinë tonë, në këtë rast tregimet, që përsiatin për jetën pas vdekjes, gjegjësisht për luftën kundër harresës. Kjo vërehet në shumë tregime të “Hijes së shtëpisë”, prandaj edhe titujt e këtyre tregimeve e përfshaqin këtë dimension motivor, si: “Rekuiem për plakun e verbër”, “S’kam kohë të jetoj me vdekjen”, “Dehja nga trishtimi i pavdekshmërisë”, “Hija e shtëpisë”, “Përhitja e vetmisë” etj.
Narratori në tregimet e librave të mëparshëm të tregimtarit Sylaj deri më tani sikur i ka trajtuar të gjitha preokupimet e qenies, ndërkaq në librin e fundit ne e shohim këtë narrator duke krijuar relacione jashtasubjektive me të tjerët, por që reflekton drejtpërsëdrejti në ndërdijen e narratorit.
Në tregimin antologjik “Rekuiem për plakun e verbër” përshtresohen disa nivele narrative. Duke i ngjarë tregimit fantastik, narratori takohet dhe bisedon me të vdekurin, me gjyshin e tij, që kthehet në odë plot katër vjet pas vdekjes. Melankolia në këtë rast nuk del e sipërfaqshme, por ajo duket se thërret, duket se gullmon. Përmallimi nuk përshfaqet në atë që narratori e sheh babagjyshin e tij pas vdekjes, por ky përmallim përshfaqet në mesazhet e plakut që flet për një përvojë njerëzore. Këto mesazhe sikur e ngushëllojnë narratorin për luftimin e vdekjes. Përderisa Gilgameshi nuk gjen ngushëllim për pavdekësinë e trupit, në shumë tregime të “Hijes së shtëpisë” luftohet për mosharresën pas vdekjes. Prandaj frika nga harresa dhe lufta kundër saj është motivi që shquhet në shumë tregime të librit “Hija e shtëpisë”.

2. Surrealja - ëndërrimet e zhgjëndërrta

Ndërkaq tregimet e tjera të “Hijes së shtëpisë” e mbyllin qarkun e jashtësisë, duke u preokupuar me obsesionet psikike të narratorit, duke u munduar ta shënjojë çdo aspekt që e pjellë mendja e njeriut. Në këto tregime obsesionesh narratori flet me Engjëllin Mbrojtës, ku niveli i ligjërimit është krejtësisht poetik e shpesh deklamativ. Prozat, “Bregu i ëndrrës”, “Autopsia e hijes”, “Përndritje”, “Dielli i pikëllimit”, “Mali i brengave”, “Prekja e dritës së hyjit” etj., janë tregime ekskluzive surrealiste. Narratori në këto tregime duket sikur flet në ëndrrën e zhgjëndërrtë dhe në zhgjëndrrën e ëndërrt. Këto përsiatje janë një shfrim imagjinativ që t’i kujtojnë tregimet e Borhesit, ku narratorin e gjen puna herë në tokë e herë në qiell, herë në luftë me djajtë, herë në lutje me engjëjt, herë në mallkim me dhembjen e herë në dashuri me të. Këtë e përforcon edhe fakti
se në këto tregime duket qartazi spontaniteti ndjenjor, një atribut ky që i përket surrealizmit.
Tregimtari Sylaj është shumë i shkathët në shkrimin e tregimit poetik. Gjuha poetike e tregimeve të tij njëkohësisht është tepër elokuente dhe e ekonomizuar, sa nganjëherë duket se pëlcet nga ndrydhja e mesazheve dhe nënkuptimeve. Tregimtari Ragip Sylaj është një nder të rrallët shkrimtar që gdhendjen e gjuhës e ka obsesion, po aq sa zbërthimin e psikikës njerëzore. Madje Sylaj nganjëherë sikur e ka për qëllim të hartojë edhe trajtesë psiko-terapeutike në formën e tregimit, që shquhet në këtë dimension si pararendës i shkrimit të këtij lloj tregimi në letërsinë tonë. Nuk është e tepërt të potencohet se tashmë librat tregimtar të Ragip Sylajt e kanë vulën e vet të dallueshmërisë, veçantisë dhe elanit prozaik.

PASQYRË E ZHVILLIMIT TË PËRGJITHSHËM

“RILINDJA 1945-1985” përgatitur nga Ali Sutaj, botim i “Rilindjes “ 1985

Shkruan Ali D. Jasiqi me rastin e 20 vjetorit te vdekjes se Ali Sutajt

Pos përmbledhjes se punimeve nga lëmi i letërsisë dhe kulturës në përgjithësi të titulluar “Mbresa” Ali Sutaj do të përgatis edhe monografinë e Ndërmarrjes Gazetare Botuese e Grafike “Rilindja 1945-1985” në dyzetvjetorit e saj. Është kjo një monografi e përgatitur me mjeshtri të rrallë, me një kujdes të posaçëm, përmes se cilës është pasqyruar rruga e zhvillimit të këtij gjiganti të madh të kulturës shqiptare,por që në të njëjtën kohë dëshmon edhe zhvillimin e kulturës shqiptare në trojet e ish-Jugosllavisë. Edhe në këtë monografi vërehet talenti, prirja dhe në të njëjtën kohë edhe aftësia krijuese e hartuesit të saj që duke shtruar lëndën e bollshme të mos behët i mërzitshëm për lexuesin.

Si mjeshtër i mirë i gdhendjes së lëndës i shtrirjes se saj në një tërësi Ali Sutaj do të përgatis këtë monografi, që pasqyron zhvillimin dyzetvjeçar të këtij gjiganti informativ e botues dhe në të njëjtën kohë edhe industrial, sepse në kuadër të saj vepronte shtypshkronja më moderne, e pajisur me makinat më të fjalës së fundit të teknikës. Duke i shtruar këto të dhëna në mënyrën e posaçme ai do të sjelli para lexuesve një tërësi të ndërtuar nga dromcat, nga cuklat që në shikim të parë dukeshin fare të parëndësishme, por që e plotësonin tërësinë e organizuar me kujdes e maturi të nevojshme.

Monografia e “Rilindja 1945-1985” është ndërtuar në atë mënyrë që bëhet e këndshme për lexuesit,sepse lënda është dhenë në forma më të ndryshme. Janë këtu bisedat me personalitetet e dalluara, me ata që e kanë mbajte barrën e ngritjes se “Rilindjes” nga themelimi i saj në Prizren më 12 shkurt 1945 e gjer më vitin kur doli monografia, pra në vitin 1985, kur edhe doli nga shtypi libri në fjalë. Është biseduar me Kolë Shirokën, njeri ndër njerëzit e parë që ka dhënë kontribut fillestar për gazetën, mandej me Esad Mekulin, kryeredaktorin e parë të saj e shumë personalitete tjera të jetës politike e shoqërore që kanë udhëhequr apo edhe ndihmuar në një formë ose tjetër zhvillimin e gazetës, por jo vetëm të saj,por edhe të Ndërmarrjes Gazetare,Botuese e Grafike “Rilindja”, e cila lindi me bashkimin e Shtëpisë Botuese “Mustafa Bakija”e Shtypshkronjës “Milladin Popoviq”, se cilës iu bashkua edhe gazeta në fillim e përvajshme, mandej që dilte dy herë në javë dhe më në fund me të përditshmen “Rilindja” dhe periodikut që sa vinte e shtohej për ditë e më shumë.

Siç u tha më lartë numri i parë i gazetës “Rilindja”,si organ i Frontit të Përbashkët Nacional Çlirimtar të Kosmetit, doli më 12 shkurt 1945 në Prizren më gjithësejt në katër faqe dhe  me këta artikuj “T’i përvishemi punës” shkruar nga Fadil Hoxha,mandej “Pushteti populluar” shkruar nga Mehmet Hoxha si dhe dy artikuj të Esad Mekulit, njeri nënshkruar me emër e mbiemër, kurse tjetri në firmën Sat Hoxha,pseudonim ky i njohur i poetit tonë të madh dhe disa artikuj të shkurtër për ngjarjet e ndryshme në Krahinë e më gjerë. Krahas zhvillimit të veprimtarisë gazetare e botuese që zhvillonte “Rilindja” ajo që bërë shtyllë e industrisë grafike, duke shtypur me qindra e mija gazeta e libra me një kualitet të lart dhe me mjeshtri të rrallë që e karakterizojnë një shtypshkronjë moderne. Të gjitha këto nuk i kanë shpëtuar syrit të mprehtë të Ali Sutaj, që në monografinë me titull të thjeshtë “Rilindja 1945-1985” ka sjellë për lexuesit edhe rrugën e zhvillimit të këtij gjiganti grafik, duke filluar nga shtypja e numrit të parë të gazetës “Rilindja” në Prizren krejt me dorë e gjer ke zbatimi i teknikës moderne që u zbatua kohëve të fundit në këtë shtëpi. U mur vesh se e gjithë barra për sendërtimin e gjithë asaj që është planifikuar dhe realizuar në jetë gjithherë ka rënë mbi supet e njerëzve, të punëtorëve të palodhshëm dhe të vyeshëm të kësaj shtëpie,në mesin e të cilëve do përmendur ata që e përgatiten numrin e parë dhe disa të tjera në vazhdim e këta janë:Kolë Lekaj, Skënder Lumezi,Sebë Laçi,Beqir Driza,Sllodoban Peroviq, Reshat Arapi, Mile Dishenko, Margarita Mjeda_Shukriu,Kolë Lumezi etj. Në këtë monografi është dhënë portretin e disave nga ta, qoftë përmes skicave apo edhe “cuklave” të nxjerra nga shtypi i kohës, kur është shënuar ndonjë e arrirë e mirë në veprimtarinë e Kosovës në përgjithësi dhe të “Rilindjes” në veçanti. Të këtillë nuk janë vetëm gazetarët, disa nga të cilët tërë jetën punuan në gazetë,për t’u bërë kështu ikona të saj, por edhe punëtorët grafikë, që nuk kursyen asgjë nga mundi për mirëvajtjen e punës dhe të sukseseve të shtëpisë në të cilën kishin punuar vite më radhë dhe vazhdonin zë punonin gjer në moshën më të shtyre, atëherë kur do të shkonin në pushimin e merituar, pra në pension. Dhe as numri i të tillëve nuk është i vogël. Në monografi është dhënë edhe lista e atyre që kanë shkuar në pension, bashkë me listën e atyre që nuk ishin më në mesin e të gjallëve, ditët kur doli nga shtypi monografia. Në këtë mënyrë,sado pak, u dilej borxhit njerëzve që kishin derdhur djersën në mirëvajtjen e punës dhe të shënimit të sukseseve të pamohueshme që kishte shënuar “Rilindja” në rrugën e saj dyzetvjeçare, me çka mburreshin të gjitha ata që kishin dhënë kontributin,sa do modest, në këtë rritë.

Vlerë të posaçme kjo monografi ka edhe për pasqyrimin e fizionomisë së punëtorëve të thjeshtë, t’i quajmë të tillë, ata që e kanë mbajtur në shpinën tyre barrën më të madhe të zhvillimit të ndërmarrjes se “Rilindjes”, qofshin këta punëtorët grafikë apo edhe ata që në një mënyrë ose tjetër kanë qenë të lidhur me mirëvajtjen e veprimtarisë së kësaj shtëpie, të vetmes që merrej me  botimin, shtypjen dhe shpërndarjen e shtypit në gjuhën shqipe në Kosovë, për të mos thënë edhe në trojet shqiptare të ish- Jugosllavisë. Sepse ndërmarrjet që vepronin në Maqedoni apo edhe në Mal të Zi nuk kishin reputacionin që e kishte “Rilindja”, si gjigantë i botimeve në gjuhën shqipe në mbarë territorin ku flitej gjuha shqipe, qoftë në Jugosllavi e besa edhe në Shqipëri. E Ali Sutaj ishte i vetëdijshëm se pa kontributin e punëtorëve “të thjeshtë” nuk mund të zhvillohej as një veprimtari shoqërore e publike, siç ishte ajo e asaj botuese e grafike, simbol i së cilës ishte bëre “Rilindja”.

Duke sjellë portretet e punëtorëve të profileve të ndryshme të shtëpisë se madhe me emrin “Rilindja” Ali Sutaj do të pasqyrojë besnikërisht gjithë zhvillimin shoqëror të Kosovës në periudhën në të cilën është rritë “Rilindja”, pra në atë prej vitit 1845 gjer në vitin 1985. Gjejmë këtu portrete njerëzish të ndryshëm, duke filluar nga gazetarët më të vjetër, në mesin e të cilëve përmendet pos Esad Mekulit edhe Mark Krasniqi, Haki Hoxha, Sedat Dida, Mustafa Shala, Shemsi Mehmeti e ndonjë tjetër  si dhe ata të gjeneratave të reja. Ilustrimi i ndonjë ngjarje përmes fotografisë ishte edhe një karakteristikë e të shprehurit të Ali Sutajt në veprimtarinë e tij gazetareske. Kështu do të veprojë ai edhe në monografinë “Rilindja 1945-1985”.Përmes fotografive, siç është ajo “Dy gjenerata:një traditë  Nezaqete Rukovci e Haki Hoxha”, praktikë të cilën e përdortë Ali Sataj në shumë raste, flet për mënyrë e afrimit të informatave lexuesit duke mos e bërë të mërzitshme shfletimin dhe leximin eventual të kësaj monografie.

Monografia “Rilindja 1945-1985” nuk është vetëm pasqyrë e zhvillimit dhe rritës se kësaj shtëpie, por në të njëjtën kohë edhe zhvillimi i mbarë Kosovës, e dhënë përmes informatave që janë sjellë në forma të ndryshme, qoftë duke prezantuar fytyrat e shquara të jetës kulturore e arsimore të Krahinë sonë, siç është rasti me prof. dr. Dervish Rozhajën,rektorin e parë të Universitetit të Prishtinës prof.dr. Idriz Ajetin ,por edhe Eqrek Çabejn, Daut Berishën e ndonjë personaliet tjetër të dalluar në jetën arsimore, kulturore e shoqërore, jo vetëm të Kosovës por edhe më gjerë. Në këtë mënyrë ajo behët pasqyrë reale e gjithë asaj që ka ndodh në këto treva gjatë këtyre dyzetë vitesh.

Marius Chelaru

Baladë përditshmërie

(Baladă cotidiană)

Përktheu në gjuhën shqipe:

Baki Ymeri

I kushtohet Tomisit të lashtë

dhe njerëzve që jetojnë sot atje.

asnjëherë i Zgjedhuri

(niciodată Alesul)

i lidhur me zinxhirë për fatin

i pavdekur

i mbëltuar në asnjërin

nga trupat e jetës së lulëzuar

i shakmisur nga fjalët

e mbëltuara

në tulin 

në të cilin zhurriten

duke e veshur shpirtin

-fat-poemë

e çliruar

nëpër gishtërinjtë e muzave

të buluara në harresë

para kokës së tij para orës alfa – 

rri kryqëzuar

shërbëtorja plakë e jetës

ndërmjet ngjarjeve të lumtura

lajme duke dëgjuar

për çastin kur do të detyrohet të lindë

arriti te ai

para se të heshtë

sëbashku me yjet

ende të të pavdekurve

– derisa vuajtja nuk merr frymë në të

pelerin mes shëmbëlltyrash,

mrekulli

e buzëqeshjeve të përdorura –

të harruara në pasqyrë

po qe se doni ta glorifikoni

e ta dashuroni

mëshirë të kini për të

të zhurritet lëreni të stërvetmuar në harresë

dashuri

(dragoste)

fle

e çveshur si një lumturi e shpleksur

në brendinë time

duke e turbulluar britmën e parë të dheut

që ma dha Zoti

kur shpresoja

për padhembshmërinë e territ paraprak

dhe në atë kishë ku vitet rriten mbi ne

ku dy ikona / të dy zotërve

shikonin njëra-tjetrën

se si dy copë jete

i ke ndarë

si një mollë

në urrejtje dhe dashuri

kishe  sytë si dy lotë

të gdhendur nga lutja ime

kur

ma shkëpute mishin nga shpirti

babai im natën

me jetën e grisur një të diele

mëma ime ditën

duke numëruar vdekjet e babait tim

më ruajtën derisa vdiqa

në gjakun tënd

më pate ndarë

si një mollë

në dashuri urrejtje

duke mbledhur bërthamat e çveshura të zemrës

të hedhura

dirgjen tani

duke heshtur me gjuhën e dashurisë

në shputën e vëllaut tim

gjithmonë në zemër të - territ

po vdes

i shtrirë

mes ëndrrave me ty

i vargëzuar në shtatë ditët

në shuplakën e përjetësisë së zhurritur të këtij çasti

duke u lutur

që frymëmarrja jote

të ma shpërndajë sërish mishin nga shpirti

i veguar nga tim et natën

e nga mamaja ime ditën

krijim

(creaţie)

bota është ngritur nga pyje lotësh

mbi qerpikët e proshkura të Zotit

nga secili lot kanë rrjedhur

një nga një

zemrat tona

me kundërmim jete

Adami e ka  kafshuar gjirin e Evës

duke e thithur helmin e klithmës së parë

nga faqet e buzëve të Evës

u shkëputën

të mugulluara tashmë si hije urejtja. vuajtja.

Zoti

e mbëltoi

buzëqeshjen e saj

në çdo hije

në çdo fytyrë të fryteve

.pranvera

i pranoi njerëzit

pyjet

i pranuan kafshët e para

agimet

shpërthyen nën vetullat e qiellit

.qielli

- lypës i përulur i engjëjve

përfitoi dimensione të ngarkuara me hidhërim

.mrekullitë

u bënë shënjestër gjuetie

perënditë ikën nëpër dritaret e shpirtit

era rrjedh nëpër damarët e botës

mbi të cilat notojnë lotët

e fillimeve

me petalet e shpërndara mbi flatrat e engjëjve

të hapura për lutje

.bota. sot.

(.lumea. azi.)

kur kam arritur

pranë asaj rrjete

në të cilën një sy peshku fshihte botën

feja e tij

i humbte ngjyrat nga vetullat tani duket

si një pyll pa gjeth

shëtita pastaj lakuriq plazhit nga lotët e tij

krahëpërkrah me shkretëtirën

me blokun tënd

me rrugët e palosura në qese najlloni

.me të gjitha gratë

derisa

nga gishtërinjtë e mi fluturonin zogjtë e shpëtuar nga gripi aviar. në Deltë parajsa rri këmbëkryq me ferrin. një çukë zogu kokëkëputur kullot shuplakën e katilit në kostum proteksioni.

në bregun e qytetit

të degdisur në ditën e sotme

rrinin banorët. nxjerrnin fall në letra. larot

.nuk e dija pse banonim të gjithë në të njëjtën ditë.

në qiell

dy kaproj kullosnin yjet e harruara përmbi natë.

çdo burrë zhytej në bukurinë e kësaj dite

të braktisur nga dashuritë

si në një zemër në formë bazeni olimpik

një rrugë e braktisur kullon gjak.

në TV

prokurorët

kontrollojnë

llogari politikanësh.

dy mitingje presin në një qoshe

një pretekst që nuk rrjedh

nga gishtërinjtë e ditës.

po të mos ishte Volteri ndoshta do të ishim pak cinikë.

e kam vënë një mushkonjë plot gjak

të prurë nga kushedin mbi tryezë

.në TV

ujërat

vërshojnë

jetët e njerëzve

dhe askush nuk qan.

e përkula pjesën veriore të tryezës –

mushkonja vajti në humnerë.

të çveshur

si do foshnje

peshqit përpëliten në rrjetë

duke qarë

pas zogjve të djegur. njerëzit bërtasin në brendi të tyre.

tërhiqen nëpërmjet shpirtërave të të tjerëve

të trembur se ende jetojnë.

do të shenjtër

që më presin nga fëmijëria

mi lexojnë poezitë

e botuara me mishin mbi faqen e ditës së sotme

ndjej se si bota rrjedh nëpër damarët e mi.

Darka e fshehtë

(Cina cea de taină)

natën shikimet

llahuzë dëshirash

të braktisura nga njerëzit

vringëllin

mbi kokën time

smira e çastit që të shtyp

porsi argjendët

.dymbëdhjetë disponimet e mia

i vë takëmet prej eshtra lejlekësh

me erëtimë e dhe drite

.nën kryqin e çdo dite të jo-Krishtit

të  përvuajtur

nga rrjedha e kohës

gërmon

duke u shembur mbi mua

perëndim pas perëndimi

derisa do të prehem në një klithmë

në trupin tim duke u derdhur

i mahnitur si askush tjetër

nuk po më shet

.mbrëmja e ngrysur

si një vetmi e braktisur

me dritaret e mbyllura nga rrugica

përplaset mbi pasqyrën

ku e kam harruar shëmbëlltyrën

porsi një poemë në buzët e një femre

.kujtimet e zymta të rritura

në trupin tim

ulen të vetmuara

të shpleksura eretikisht

në pjatat e tryezës

si do fëmijë të braktisur

apo
si do drurë që u bie lëkura

në rrugëkryqin e të gjitha rrugëve

.orët

e mërguara në kujtime

vdesin

përmbi supet e mia

duke e gulçuar

humnerën e imagjinuar ndërmjet meje dhe perëndimit me një zile

trishtimet

dalin te porta e kyçur me folje kalimtare

.dymbëdhjetë disponimet e mia më pregadisin

pyetjet

me të cilat do të më kurorëzojnë

në çastin kur qyteti lan duart

dhe

gjërat i ngrejnë sytë nga buzët e qiellit

duke u buzëqeshur agimit

dremis duke e braktisur edhe Judën

absurde

(absurd)

çelsi i kuptimeve është lidhur për noçkat e Zotit

diku

ku askush nuk shikon ligësinë në sy

në mesin e engjëve të cfilitur

Adami e  kalëron Evën  mes orëve të palindura nga shuplaka e Tij

qielli ka ngjyrë kujtimesh të ngjitura në çastin e parë

Skëterra është ngarkuar me gjethe që bien gjithandej

duke mbuluar të gjitha gjarpërinjtë

një shputë gruaje e harruar

ndërmjet fryteve të pakuptuara për askend

pret burrin që do ta shikojë

poema të gatshme për nisje notojnë gjithandej

si një supë e çiftit të ndarë

përse qesh Adami është një tjetër përrallë

në një qosh

folja të mos jesh zgërdheshet me të gjitha germat

poezia është çelsi i syve të botës

(poezia e cheia ochilor lumii)

.kur uni im lëviz i hidhëruar

fytyra jote mbetet pa formë

ngjyra e qiellit bëhet e përhirtë ndërsa unë

i nxjerr prap nga zemra ime të gjitha ngjyrat

dhe ua dhurroj

fëmijëve si do molla të pjekura në lëng përrrallash

pa etër

notoj

qiellit mes dashurive që rriten ndër bagrema

lëshohem

mbi qytet si një shi dhe derdhem në tokë

endem

mes atyre që kanë qenë dhe presin të mbtene të harruar

rrugës

një fshatar .nuk e din ku është fshati .endet

nëpër vendet kut duhej të kishte pemë

gra të bukura presin të izoluara si do nimfa në këtë sekondë

në të cilën vdekja gjëmon nga pamundësia se të gjithë do të mbeten të rinj

vallë a do të shpërndahen ndojherë kujtimet nëpër fushë

duke e ntrashur dheun mbi të cilin rriten sytë tanë

pesha e vashës përballë shembet mbi murin përballë

në valë gjaku

mollat si do re shiu lotojnë në shuplakë

në të cilat do të duhej të jetë shpata

falja e fundit është ajo që zgjidh tmerin nga gardhi

duke e lënë të rendë – sorkadhe e lindur në lindjen e parë të botës

mbi supet e njeriut pëballë është ngritur një qytet prej drite

mbi vetullat tua një lulishte me rreze

poezia është çelsi i syve të botës

çdo jetë kultivon në kopshtin e saj vdekjen e fshehtë

 Poezi rumune

Marius Chelaru

Baladë përditshmërie

(Baladă cotidiană)

Përktheu në gjuhën shqipe:

Baki Ymeri

I kushtohet Tomisit të lashtë

dhe njerëzve që jetojnë sot atje.

asnjëherë i Zgjedhuri

(niciodată Alesul)

i lidhur me zinxhirë për fatin

i pavdekur

i mbëltuar në asnjërin

nga trupat e jetës së lulëzuar

i shakmisur nga fjalët

e mbëltuara

në tulin 

në të cilin zhurriten

duke e veshur shpirtin

-fat-poemë

e çliruar

nëpër gishtërinjtë e muzave

të buluara në harresë

para kokës së tij para orës alfa – 

rri kryqëzuar

shërbëtorja plakë e jetës

ndërmjet ngjarjeve të lumtura

lajme duke dëgjuar

për çastin kur do të detyrohet të lindë

arriti te ai

para se të heshtë

sëbashku me yjet

ende të të pavdekurve

– derisa vuajtja nuk merr frymë në të

pelerin mes shëmbëlltyrash,

mrekulli

e buzëqeshjeve të përdorura –

të harruara në pasqyrë

po qe se doni ta glorifikoni

e ta dashuroni

mëshirë të kini për të

të zhurritet lëreni të stërvetmuar në harresë

dashuri

(dragoste)

fle

e çveshur si një lumturi e shpleksur

në brendinë time

duke e turbulluar britmën e parë të dheut

që ma dha Zoti

kur shpresoja

për padhembshmërinë e territ paraprak

dhe në atë kishë ku vitet rriten mbi ne

ku dy ikona / të dy zotërve

shikonin njëra-tjetrën

se si dy copë jete

i ke ndarë

si një mollë

në urrejtje dhe dashuri

kishe  sytë si dy lotë

të gdhendur nga lutja ime

kur

ma shkëpute mishin nga shpirti

babai im natën

me jetën e grisur një të diele

mëma ime ditën

duke numëruar vdekjet e babait tim

më ruajtën derisa vdiqa

në gjakun tënd

më pate ndarë

si një mollë

në dashuri urrejtje

duke mbledhur bërthamat e çveshura të zemrës

të hedhura

dirgjen tani

duke heshtur me gjuhën e dashurisë

në shputën e vëllaut tim

gjithmonë në zemër të - territ

po vdes

i shtrirë

mes ëndrrave me ty

i vargëzuar në shtatë ditët

në shuplakën e përjetësisë së zhurritur të këtij çasti

duke u lutur

që frymëmarrja jote

të ma shpërndajë sërish mishin nga shpirti

i veguar nga tim et natën

e nga mamaja ime ditën

krijim

(creaţie)

bota është ngritur nga pyje lotësh

mbi qerpikët e proshkura të Zotit

nga secili lot kanë rrjedhur

një nga një

zemrat tona

me kundërmim jete

Adami e ka  kafshuar gjirin e Evës

duke e thithur helmin e klithmës së parë

nga faqet e buzëve të Evës

u shkëputën

të mugulluara tashmë si hije urejtja. vuajtja.

Zoti

e mbëltoi

buzëqeshjen e saj

në çdo hije

në çdo fytyrë të fryteve

.pranvera

i pranoi njerëzit

pyjet

i pranuan kafshët e para

agimet

shpërthyen nën vetullat e qiellit

.qielli

- lypës i përulur i engjëjve

përfitoi dimensione të ngarkuara me hidhërim

.mrekullitë

u bënë shënjestër gjuetie

perënditë ikën nëpër dritaret e shpirtit

era rrjedh nëpër damarët e botës

mbi të cilat notojnë lotët

e fillimeve

me petalet e shpërndara mbi flatrat e engjëjve

të hapura për lutje

.bota. sot.

(.lumea. azi.)

kur kam arritur

pranë asaj rrjete

në të cilën një sy peshku fshihte botën

feja e tij

i humbte ngjyrat nga vetullat tani duket

si një pyll pa gjeth

shëtita pastaj lakuriq plazhit nga lotët e tij

krahëpërkrah me shkretëtirën

me blokun tënd

me rrugët e palosura në qese najlloni

.me të gjitha gratë

derisa

nga gishtërinjtë e mi fluturonin zogjtë e shpëtuar nga gripi aviar. në Deltë parajsa rri këmbëkryq me ferrin. një çukë zogu kokëkëputur kullot shuplakën e katilit në kostum proteksioni.

në bregun e qytetit

të degdisur në ditën e sotme

rrinin banorët. nxjerrnin fall në letra. larot

.nuk e dija pse banonim të gjithë në të njëjtën ditë.

në qiell

dy kaproj kullosnin yjet e harruara përmbi natë.

çdo burrë zhytej në bukurinë e kësaj dite

të braktisur nga dashuritë

si në një zemër në formë bazeni olimpik

një rrugë e braktisur kullon gjak.

në TV

prokurorët

kontrollojnë

llogari politikanësh.

dy mitingje presin në një qoshe

një pretekst që nuk rrjedh

nga gishtërinjtë e ditës.

po të mos ishte Volteri ndoshta do të ishim pak cinikë.

e kam vënë një mushkonjë plot gjak

të prurë nga kushedin mbi tryezë

.në TV

ujërat

vërshojnë

jetët e njerëzve

dhe askush nuk qan.

e përkula pjesën veriore të tryezës –

mushkonja vajti në humnerë.

të çveshur

si do foshnje

peshqit përpëliten në rrjetë

duke qarë

pas zogjve të djegur. njerëzit bërtasin në brendi të tyre.

tërhiqen nëpërmjet shpirtërave të të tjerëve

të trembur se ende jetojnë.

do të shenjtër

që më presin nga fëmijëria

mi lexojnë poezitë

e botuara me mishin mbi faqen e ditës së sotme

ndjej se si bota rrjedh nëpër damarët e mi.

Darka e fshehtë

(Cina cea de taină)

natën shikimet

llahuzë dëshirash

të braktisura nga njerëzit

vringëllin

mbi kokën time

smira e çastit që të shtyp

porsi argjendët

.dymbëdhjetë disponimet e mia

i vë takëmet prej eshtra lejlekësh

me erëtimë e dhe drite

.nën kryqin e çdo dite të jo-Krishtit

të  përvuajtur

nga rrjedha e kohës

gërmon

duke u shembur mbi mua

perëndim pas perëndimi

derisa do të prehem në një klithmë

në trupin tim duke u derdhur

i mahnitur si askush tjetër

nuk po më shet

.mbrëmja e ngrysur

si një vetmi e braktisur

me dritaret e mbyllura nga rrugica

përplaset mbi pasqyrën

ku e kam harruar shëmbëlltyrën

porsi një poemë në buzët e një femre

.kujtimet e zymta të rritura

në trupin tim

ulen të vetmuara

të shpleksura eretikisht

në pjatat e tryezës

si do fëmijë të braktisur

apo
si do drurë që u bie lëkura

në rrugëkryqin e të gjitha rrugëve

.orët

e mërguara në kujtime

vdesin

përmbi supet e mia

duke e gulçuar

humnerën e imagjinuar ndërmjet meje dhe perëndimit me një zile

trishtimet

dalin te porta e kyçur me folje kalimtare

.dymbëdhjetë disponimet e mia më pregadisin

pyetjet

me të cilat do të më kurorëzojnë

në çastin kur qyteti lan duart

dhe

gjërat i ngrejnë sytë nga buzët e qiellit

duke u buzëqeshur agimit

dremis duke e braktisur edhe Judën

absurde

(absurd)

çelsi i kuptimeve është lidhur për noçkat e Zotit

diku

ku askush nuk shikon ligësinë në sy

në mesin e engjëve të cfilitur

Adami e  kalëron Evën  mes orëve të palindura nga shuplaka e Tij

qielli ka ngjyrë kujtimesh të ngjitura në çastin e parë

Skëterra është ngarkuar me gjethe që bien gjithandej

duke mbuluar të gjitha gjarpërinjtë

një shputë gruaje e harruar

ndërmjet fryteve të pakuptuara për askend

pret burrin që do ta shikojë

poema të gatshme për nisje notojnë gjithandej

si një supë e çiftit të ndarë

përse qesh Adami është një tjetër përrallë

në një qosh

folja të mos jesh zgërdheshet me të gjitha germat

poezia është çelsi i syve të botës

(poezia e cheia ochilor lumii)

.kur uni im lëviz i hidhëruar

fytyra jote mbetet pa formë

ngjyra e qiellit bëhet e përhirtë ndërsa unë

i nxjerr prap nga zemra ime të gjitha ngjyrat

dhe ua dhurroj

fëmijëve si do molla të pjekura në lëng përrrallash

pa etër

notoj

qiellit mes dashurive që rriten ndër bagrema

lëshohem

mbi qytet si një shi dhe derdhem në tokë

endem

mes atyre që kanë qenë dhe presin të mbtene të harruar

rrugës

një fshatar .nuk e din ku është fshati .endet

nëpër vendet kut duhej të kishte pemë

gra të bukura presin të izoluara si do nimfa në këtë sekondë

në të cilën vdekja gjëmon nga pamundësia se të gjithë do të mbeten të rinj

vallë a do të shpërndahen ndojherë kujtimet nëpër fushë

duke e ntrashur dheun mbi të cilin rriten sytë tanë

pesha e vashës përballë shembet mbi murin përballë

në valë gjaku

mollat si do re shiu lotojnë në shuplakë

në të cilat do të duhej të jetë shpata

falja e fundit është ajo që zgjidh tmerin nga gardhi

duke e lënë të rendë – sorkadhe e lindur në lindjen e parë të botës

mbi supet e njeriut pëballë është ngritur një qytet prej drite

mbi vetullat tua një lulishte me rreze

poezia është çelsi i syve të botës

çdo jetë kultivon në kopshtin e saj vdekjen e fshehtë

ndërsa unë

jam një faqe e Librit.

gnoza

(gnoză)

 Në një skaj gërmadhash gjenden shumë burra që lexojnë misteret e shënuara në tabllonë e ekzistencës. Pranë tollovisë rrotat e fatit, ata dinë gjëra të mahnitshme dhe udhëzojnë gomarë.

                     Tekst i lashtë gnostik

.labirinti që më ndërton

demiurgët me dy sy gjigantikë të pa zot

të varur

për këmbët e secilit pelerin

përmes ardhmërisë-prezente

nganjëherë me dashuri

herë tjera me dëshira të cunguara

marshojnë

Janusi me fytyrë të qepur nga vetë/fillimet

ndërmjet

kujtimeve të papatura

i shkelur mbetem nga hapat e gjithë atyre që ishin

të pendëzuar në një germë / të burgosur në një fjalë

të cilën askush nuk e din se kurë ka vdekur

të kesh

gurin mbi të cilin shkelin gjithë ata që ngjiten 

bjeshkës së pangjitur

.nganjëherë

pretendoj se jam pasardhësi im

i përulur

kalëruar mbi mushkën kalëruar mbi hijen time shtegtare

mbështetem për takimin tim të parë me vetveten në bjeshkë

askund

ngulfatem mbi diç të dhembshëm ndërmjet jetës dhe meje

tejmatanë të tanishmes së tanishme

më pret çasti i lindjes sime

me sytë kah vendlindja e Zotit

pres në ujërat gjarpërore të tij to ti en einai[1]

zhytem dy herë në ujërat e unit tim të njëjët

edhe një përrallë dashurie që nuk ka lindur

(încă o poveste de dragoste care nu s-a mai născut)

.gruaja më shikonte mes brirëve të qytetit që na gëlltiste të gjithëve

me ato sy në të cilët e tubonte krejt ngjyrën e pyjeve

e thirra të shëtisim fushës së kujtimeve të mia me babain

ku bie shi këngësh dhe breshkat shprishin lulet

dhe zogjtë i shpërndajnë ngjyrat gjithandej

.shikimet e saj ateronin si do zogj mbi supet e mia

qëndronte e ngatërruar në holin e zgjedhjeve të rëndësishme

 - pas meje dikush thirrte dhe i grahte veturës së tij të vjetër

për të shëtitur ndërmjet jetëve të të tjerëve. pranë llampës së fqinjes

tejmatanë rrugës dremit që disa vite një bibël –

fustani i hënës është ngatërruar me disa re të mëndafshta

yjet janë do balerina që uturijnë përmbi erërat

një lindje botohet në këtë çast mbi fytyrën e natës

një nënë e lumtur vajton duke e ushqyer mëndjen me lotë

gjurmat e njerëzve ushqejnë rrugëne plasaritur. Çka do, kështu është në qytet

dy komunistë të vjetër vajtojnë pas „kohës së shkuar”

një histerik i mbulon sytë nga urrejtja e tepërt

qyteti gjuan shpirtëra në natën e shprishur si një pëlhurë e vjetër

këtu ku të gjithë shtirren gjoja se ekziston Zoti

brinjët e qytetit fryhen nga gjumi dhe nata

.shikimet e saj bien  së bashku me retë në pellgun tejmatanë rrugës

edhe një përrallë dashurie që ende nuk ka lindur

mësimet e të huajit ndaj djalit të vet që e ka shitur

(învăţăturile străinului către fiul său pe care l-a vîndut)

përralla e degdisur nëpër dhëmbët e mbrëmjes shtrohet para nesh

është fjala për një fëmijë të shitur për 30 fjalë

për një të huaj i prurë nga zëri i kullosës as gjallë e as vdekur

mbi buzët e një gruaje të harruar nga dëshira, mbi të cilat rriten zambakë

dikush e zbraste botën nga burrat të cilët mund t’i ketë dashur

gjithnjë e më plogshtë vetmia vallëzon me netët e saj

aktorët-spektatorë ishin dhe filozofë

duke punuar në praninë  e saj

dukeshin si të ishin ajo që luanin/ zambakë të huaj

mbi sqenën si një qark i përmbushur me iluzione dhe surrogate të reales

kur ika

përralla mbet në rrugën e kryqëzuar mbi vetminë e mbrëmjes

atje ku heshtja fshin çdo lloj  iluzioni

vetëm i huaji pret që nga fjalët e braktisura t’i rritet djali

në qoshin e një dite të rruajtur vetëm për këtë punë

rregulla sipas të cilave mund të harrosh

(regula după care poţi uita)

.megjithatë

përse asnjëri nuk thot asgjë

për ngjashmëritë e djallit me Zotin e mirë?

.e dogja edhe një herë Bibliotekën e Aleksandrisë

kur e stërpika me ujin e mahnitjes së shndërruar në gurë

shkronjat që më kompononin ishin

dëshira me dhëmbë të rëndë

të fiksuara në syrin që e kundronte

përherë

te augustiniani e tanishmja-e tanishme

syri më ndan nga tjerët si do kuaj që galopojnë në drejtim të ditës së djeshme

emri im është aq i huaj sa që fshihet prej meje

përherë harroj se jam unë

.dhoma ime

e përdredhur si një faqe letre

mbi të cilën germat lulëzojnë derisa digjen për poezi

.në mbrëmje/kur lulet i thithin zemrat e braktisura takohem

me të gjitha fjalët e mia me shijet e ndezura

shikohemi kurreshtarë dhe fillojmë të urrehemi

në prizmin e mishrave tanë

dashnorë të harruar nga dashuria / këpujë e parevokueshme

.dita që duhej të nisë

ka vajtur me po ato gra që nuk i kam patur

.nata nuk mund të lindë

koha ka harruar të ikë nga eshtrat e shkëputura nga mishi i mbrëmjes

mbi të cilën fjalët e mia janë tulatur

ngrej gotën dhe verën

si një qarje fëmije

pihet si një ndëshkim

shikoj çastin e këtij që më ka suspenduar

se si në portën e vetme drejt iluzionit

të cilin të gjithë orvaten ta pagëzojnë liri

…të cilën e kam harruar

portreti i tij i fundit

(ultimul lui portret)

        Në vdekjen e babait tim

hija e mbështetur për muri

ballë për ballë me trupin e skalitur

në shtjellën e britmave të pafund –

prezenca e dhembjes zotëron gjithandej

Sytë shpërndajnë me dëshprim dhembjen në duart e plasaritura

që mbrohen nga rruga e fjalëve

dritarja

e përkëdhelur deri në gjak nga shuplakat e diellit

merr frymë dritën

shuplakat

që dikurë përkëdhelnin vrapin kah dashuria e gjinjve të gruas

sot

me vështirësi e ndalin vrapin e frymëmarrjes – së tulatur të jetës

bota e hiçit fillon ta ngrejë në zemrën e tij

duke e dhuruar me magji parajse

mërgim nga rruga e tmerrit

hija ngatërrohet lehtë me përpëlitjen e ndjenjave

tejmatanë dëshirës për lutje dhe kujtime

që nga koha kur bota kishte fytyrë prej qelqi

(de pe cînd lumea avea faţă de sticlă)

atë mbrëmje nuk u lind askush

mugullat -

gjinjtë që buzëqeshin  si do pika lotësh të mahnitur

lulëzuar kanë përbrenda

krahët e mi lulëzonin duke u ndarë nga fati

lotët-kristale abstrakte të shpirtit –

ngjiteshin sërish drejt syve që s’i gjenin

gjithë linjat ishin kompozita pikash të nënqethura

secila sipërfaqe don të thotë një shekull hidhërimi

shitjesh të shkapërderdhura

hiçi i përvesh agimet e ditës

yjet e rruajnë heshtjen

nata më ngjyros në errësirë madje deri në mednime

vëndoj dymbëdhjetë pjata dhe edhe një

pastaj servoj darkën në të cilën pres dikend të kuptojë se vetmia e tij nuk duhet të më tradhëtojë

jam sedërprekur dhe i pavdekshëm

i gdhendur nga pena e poetit

i dehur nga mahnitja

i mbështetur në zemrën time

mbi faqen e qelqtë të botës

për iluzion dhe diskrepancë

(despre iluzie şi discrepanţă)

hapat e mi më ndjekin si do beduinë që kërkojnë oazë

në anën tjetër të një kujtimi rri duke dëgjuar shpifje

-        përulem para këmbëve të atij që kam qenë apo

vetëm qesh me vetveten si do budallaçka –

pas çdo këndi të çastit një miqësi më pret

duke e ditur se nuk do ti takojë kurrë

shpirtërat e botëve në të cilat s’kam qenë i braktis pas meje dashuritë njëra pas tjetrës

duke i shitur linjat e trupit

përgjigjet më abstrakte shndërrohen në eshtra

dikush më ka thënë me vendosmëri se unë jetoj

kam disa vetë që më lavdërojnë se jam duke i përjetuar

ditët që po i pres

si një mollë në brigjet e shkretëtirës

së dashurisë

lotë që hapërojnë nga fillimi në fillim

të cilat dua ti thith

fjalë që po i flak si do zarë

në skajet e ngjarjeve me vetveten time

një ditë së bashku me lëkurën time të shtrirë

në një mbarim metafore iluzioni qëndron te këmbët në zbraztirë

duke u përpëlitur

në orët që puthen mes vedi

në kaltrësinë e komplikuar që është dita plot ngjarje

o Zot

ndoshta ekzistoj

i burgosuri i harresës

(prizonierul uitării)

                        Nënës sime

kam bredhur një natë përsëri në fëmijërinë

ku koha

duke më zbrazur gotë pas gote

mi priste rinitë të shfaqen pas buzëqeshjes së nënës

nga një pemë prisnin të shpërthejnë kah dielli mugullat

një gur pret çastin kur do të shkel mbi të

puthja e parë pret mbi buzët tua

çdo gjë

shëmbëllente me një ikje të paikur

duke pritur klithjen e parë

të një çasti të paqasur

qielli mbështetej mbi supet e mi me pëllëmbët e një engjëlli

askush në mua snjëherë nuk do të ketë vend kujtimesh

koha

duke më zbrazur gotë pas gote

më rëmihte si një pranverë e lodhur nga blerimi i saj

kam bredhur shtigjeve të një iluzioni

duke u rikthyer në fëmijëri

kur askush prej meje nuk kishte vdekur

vetëm piklat e shiut përfundonin

gjithmonë

nën thembrat e mia

të çara nga ardhmëria që do të vijë e stërlodhur

pas një rinie „të flijuar” e shembur nga ilizuione shterpe

të një vendi të fshehur nga vetvetja në fjalët e urta për mëshirë

vetëm koha po qesh kur zgjohem

i këputur nga kujtimet e grisura

në natën e kthyer nga e prapa si një kostum klouni të braktisur

kujtimet ikin prej meje. tejmatanë turrës së mendimeve

në të cilat i djeg ishdashuritë e qena të paqena

mbetem

i burgosuri i harresës

kontrakt me tempullin e trupit

(contract cu templul trupului)

dashuria është një petk shumë i mirë për mua

e vesh në natën e nëntë

- faktikisht e vetmja kur s’kam nevojë madje as të ekzistoj –

rilindem pastaj duke lulëzuar nga zemra e një engjëlli

- jam i bindur se kështu duken të gjitha nënat kur lindin-

paratë – e plakura, të thata e të huaja – më tringëllijnë nëpër eshtra -

fajdexhinj ditësh  - zyrtarë mbi arkivola lulesh - ulem

mbi tehun e tempullit me gjoks mjellme duke pritur

si levantinë e degdisur nëpër paskajshmëritë

në të cilat Krishti shitet në çdo rrugëkryq frymëmarrjesh

tani s’ dua veçse të mos fshihem

pas shpinës së trupit tim me çdo mendim shitjeje që më kërkon

tani

ngase jam veçse një ngjyrë e pambaruar në këtë çast

në të cilin nuk lind asgjë

po shkoj në drejtim të

?

.vdiq

një ditë me erëtimë qenjeje të freskët

dhe me lule duke i gudulisur ngjyrat e ujërave të lindjes

buburiaza duke shitur në bursë pikat e zeza

zogj që ushqehen me flakën e diellit

të tjerët nuk e dinin

njëri

shkruante për dashuri që nuk do t’i ketë asnjëherë

dy bankerë

vendosnin si do të vdesin nga uria pas një viti

diku

dëgjohet tringëllima e telefonit .një grua

e dëbonte njërin me bishtin në shalë

çdokush që e prekte kujtimi i tij

bëhej ushqim i së shkuarës

thuase natyra rend nga e prapa apo më dukej

kryqet e varrit nënkuptonin që tani dhe emrin e tij

zakonet nënkuptojnë kujtime të brejtura dhe harresë

pranë meje

rrjedhin të braktisura përrallat e jetëve të atyre që janë shuar

tani

e përkujtoj Shekspirin .gruan me sy të enjtur nga frika

në parajsë

të shenjtërit brejnë mollat nga ajo mollë 

me të cilën askush nuk merret as Adamit nuk i kërcet për Evën

pjesë nga njerëzit që ditë për ditë kanë kaluar përmes meje

e presin tashmë tejmatanë

.vdiq

një ditë me erëtimë të freskët

nuk i pat dhuruar askujt asgjë.

ndaj nuk ekziston,

e imtë

(măruntă)

e imtë

(măruntă)

po të them

se ai mendon se Zoti është i përbërë prej drurit të arës

i zbutur në agjazmë

edeni ka erëtimë chaneli në mëndjen e tij

sidoqoftë jeta e tij është aq e imtë

saqë mund ta harrosh

gjatë kalimit të parë nëpër kopshtin e Zotit

është për tepër plak që të ndërrojë diç

dhe lejon ta mbajnë zogjtë duke fluturuar

mbi qytet

thuajse na qenka një ngjyrë apo një këngë

një lule klithte nga kënaqësia

.erëtima e saj shpërndahej mbi linjën e horizontit

dje

i falënderova prindërit se ma dhanë një emër

ishte e vetmja herë kur mora pa dhënë

mos i nënçmo çastet më të imta

kur mund ta përjetosh jetën

lutu të jem ai që e krijon kohën

për të ta dhuruar pavdekësinë

baladë përditshmërie

(baladă cotidiană)

.agimet e përshkojnë kufirin e buzëqeshjes

sipas thënies së dëshmitarëve

ke flokun e gërshetuar me tingujt e zbutur në dritë

në shtratin e shuplakës mban një totem

vizatuar me tisin e arkivolit të territ

që shëmbëllen me një gardh për llahtari

.grimcat e jetës hidhen ekraneve të TV

As xhami nuk e ndal vdekjen që mton të hyjë në shtëpinë e fqiut

pyetje, pyetje – vdekje klinike të ditëve që s’duan të vijnë

një mizë kullot duke e gëlltitur fjalimin e kryeminstrit në ekran

dikush u telefonon zogjve

ato mund të gjejnë vendin për zbarkimin e flatrimit

të  lëvarur nga shiu që shpërlan sytë e pijanecëve

shpërlaj me sy plagët mbi fytyrën e fëmijës

që shkul me dhëmbë tërmetin e Pakistanit

vetmia kërcet si një plumb në zbrazëtirë

.rrugës përballë blokut njerëzit janë penela që vizatojnë

githfarë përrallash që i ka kapluar pleqëria

ja njëri i destinuar për skalitje  perlash

një  policisti të përngjitur në fotografinë e shtyllës

i lëvaret jashtë jetës një këmbë e mbathur me një flatër prej pankarte

në blokun fqinj hapet një derë si një gojë me dhëmbë të mbuluar me kullosë

nga mezi i rrugës nga mezi i saj një grua me emër të bardhë shikon drejt qiellit. me sy

e shndërron në gjinkalla buçitjen e trenit që shkulet

nga stacioni. pastaj lejon të dashurohet në ëendërr nga një tip

me çantë diplomati plot kamxhikë arushash dhe lëvore vjeshte

.mbi dëborën në skaj bulon një lule/jolule me sy të artë

pëshëpëritje pranvere të degdisur nga koha

.biblioteka gjëmon nga e shkuara e fermentuar

në katin  e dytë të shpirtit tim më pret

një fëmijë.

.ekuilibri ec me mua për dore mbi telin kah mbrëmja.

kjo është.

vetëm Zoti ekziston

(numai Dumnezeu există)

ishte mesnatë e saktë kur hëna trokiti

në portën e zemrës sime

drejtëpërsëdrejti mbi puthjen tënde

e numrova unazën deri më dhjetë, i kërkova hijet

qosheve të dhomës

i vura do akte farefisit të vdekur në dosje në

dritën e saj si një qepallë,

pastaj e hapa me një gur të vizatuar

me gra lakuriqe

e mërkura e përhirtë nxitonte si një disk

i prishur pa rraskapitje

në këtë natë në të cilën në qiell

janë shkruar emrat me flatra prej engjëlli

do t’i luaj në loto

të dielën kur zilja e vogël

do të vishet me tingujt e këmbanës së madhe

.të dielën kur fëmijët do të lindin nga lakuriqësia

ndërsa ti do të vizatosh limuzina që ecin në hartë

.të dielën kur ora do të kthehet nga e prapa

një ditë kur babai do të hyjë sërish në derë me mamanë

.të dielën

Atëherë kur bota do të jetë aq e shtrirë dhe larg syve të hënës

Ngase ne do jemi si do miza fluturimet e të cilave do të shndërrohen në kaltërsi

.të dielën kur në shuplakën time

do të mbarsen të gjitha sorkadhet e botës

.të dielën kur të gjitha dashuritë do të më pyesin ç’të bëjmë me to

tani kur syri i diellit është mbuluar me një plastelinë errësire

tani

natën rri majave

duke hedhur

një sy nëpër fletoren time

në të cilën rri babai pranë me stërgjyshërit e vajtur atje ku drita është tjetërsoj

një flakë

që rrjedh nga syri më derdhet gishtin

me të cilin ledhatoj kujtimet e tij

hëna flet me mua në ardhmëri

.përndryshe

Digjem si një flakë e kryqëzuar ndërmjet dy poezive të pashkruara

.vetëm Zoti ekziston

E ndjej dorën e tij mbi kafenë time të mbuluar me një fletë të bardhë të pashkruar

Gishtërinjtë e mi degdisen në pyjet e zemrës së Tij

.një laps cung me majë nga brirët e kaprollit më vizaton në Libër. .jam.

!

! të gjithëve u dhuroj falje .duke filluar me vetveten

nuk e kam kuptuar si kalon jeta dhe pajtohesh me vdekjen

për çdo ditë. !është njësoj sikur mbarimi do të ishte i qartë si një burim

i tjetërkujt i mbyllur pas grilave

të fabrikuara me fotografi/kujtime/refuzime

hap albumin me ditët që kanë vajtur

.sytë

Nga fotografitë e atyre që kanë vajtur „tejmatanë” më shikojnë

Të zhgënjyer

.ç’prej kurë se kam kuptuar se në çdo hap të njerëzve përrreth  fshihet

një fshehtësi

shikoj ngajherë nën shputat e secilës sekondë duke kërkuar kuptime

.pastaj shikoj në poem si në një natë pa hënë e yje

që më magjeps me parfumin e errësirës së saj

.në mëngjez kur e thith mallin për jetë nga sytë e tu

qetësia vjen kah unë nga njëmijë rrugë .rrjedh

nga njëmijë zemra

të gjitha të tuat

.diku

Në një kat të harruar të jetës sime peng i një bloku

të zgjuar zogu i lumturisë

.nuk jam i kënaqur me vetveten time

kështuqë

!të gjithëve u dhuroj falje. .duke filluar me mua

Nuk kam kuptuar si kalon jeta dhe mësohesh me vdekjen e çdo dite !nga britjet e dashurisë vjen

përgjigja e fshehur në zemrat tuaja

sot kur krejt bota dashuron

urren

vajton

shpreson

përmes televizorit

qyteti

(oraşul)

.qyteti shëmbëllen me arkën e Noes .veçse kafshët janë të vrara njëra pas tjetrës. .fushës së mbushur me zemra të vetmuara lëvrojnë pllugjet e tërhequra nga paratë dhe në hulli hidhen fara aforizmash

. në një blok dergjet përmbajtja e librit të jetës sate

.natën fytyra e hënës duket si një fener që nuk ndriçon asgjë

në qytetin ku në vend të luleve rriten bloqe dhe tela

hijet ia marrin përpara njerëzve .të ngutura

mbështeten mbi kujtimet me pemë e kullosë. .natën më ulen

në gjunjë

.pranë secilit prej nesh natën

dremit nga një refuzim

.mendimet dremisin të varura mureve deri në agim

gjysmë mish gjysmë mendime

tërë natën pimë gjakun e Zotit

bryl më bryl me sytë e atyre që kanë vajtur

me barkën e Karonit

.mendimet dremisin të varura mureve deri në agim

gjysmë mishi gjysmë prej refuzimesh

presim agimin

kur e nxjerim përsëri zemrën nga krahërori

do ta ngujojmë në buzëqeshjen e fëmijëve

duke u gëlltutur nga qyteti

.përjashta

dheu

i shtrirë nën asfalt

e pret varrimin e vet

ëndërr me flatra prej ankthi

(vis cu aripi de coşmar)

“Jeta ka fjalë; ajo që është e shkruar është e vdekur”

Pitagora, Ligjet morale dhe politike (2263)

.ndoshta gjaku do të shndërrohet në verë

kur nata do të rrjedhë nga gishtërinjtë e tu

ndër gurët e mishtë të tempullit të ngritur në trupin tënd.

.në kadë nga robineti rrjedhin mitet e ditës së tetë

të huaja si bota që të pin si nga një kupë

në të cilën derdhet gjaku i qiellit dhe yti

i shkulur përmes syve të jehonës

.Zot kur do të vish përsëri

nuk do të gjesh asnjë kryq

vetëm njerëz me zemër në formë kryqi

do të ngrejnë një golgotë pa kufi.

.gishtërinjtë e ditës këndojnë odën e pranverës mbi klaviaturën e zemrës sime

dhe hyjnitë mbështeten në shuplakën time të shtrirë ndaj teje

.kjo stinë e veshur sërish në tesha pranvere

më pret në një skaj me fytyrë drejt teje.

.tmerri i djeshëm

dhe i krejt ditëve rri tulatur mbi kofshën e një sekonde

vdektare

Ahasverus posa kaloi përmbi trupin tim

që pret agimet t’ia sjellin shpirtin prap

.diku, në qytetin e çmendur bie shi me refizime e të

vdekura

të cilët askush nuk i njeh.

.trupi yt prej hyjneshe i harruar nga fjalët

qëndron pranë trupit tim të braktisur nga mendimet.

.në një qosh dite të fëmijërisë sime

qëndron mamaja në një bangë përrallash

.nga shpati i ditës më të humbur më buzëqesh babai

.në prehër të shpatit dergjet propaganda

të cilën e kanë pirë ditë për ditë

kur isha fëmijë

.budallenjtë kthehen nga puna

duke pëshpëritur vargjet e shenjta të hymnit të parasë hyjni

apo ndoshta të politikës hyjneshë

apo ndoshta duke bëlbëzuar fjalë të pakuptimta

që të fshihen pas tyre

që mos ti qeshin fëmijët

apo mizat që aterojnë mbi ushqimin

të cilin memzi që mund ta blej

në këtë vend që është përbaltur nga tranzicioni.

.një kishë i pret me qindra vjet ikonat

besimtarët kanë vajtur kaherë në spanjë

.në qosh të rrugës qëndron një endacak duke kënduar

baladën „do të mundja sikur të”.

.dy përrenj interesash miqësore rrjedhin

përballë blokut tim duke ia krisur gazit.

.në qoshin tënd qëndroj unë duke ëndërruar si lumturia

ndoshta mund të jetë e vjetëruar

por ende ekziston

zhytem në një buzëqeshje të birit tonë.

„pantha rei?”

Zot, a duhej vallë ta shkruaj këtë varg në mëndjen e tjetërkujt

!vaj!

bërtiste kori i çasteve të përzjera nga dhëmbët e një metali të zhubravitur

ndërmjet rrotave dhëmbore të një motori

.!vaj!. bërtisja unë

duke mbajtur me elegancë dregzën e shkëputur nga trupi im

në të cilin pikonin lotët e fundit të ditës që digjej

.në fund të fundit

qetësia është një poemë.

portreti i një nate

(portretul unei nopţi)

muri i ditës u shkëput ngaherë

nga shpirtërat e atyre që e popullonin

disa rrugë paralele me natën

të zbrazura nga tollovia e nevojshme pa kuptim

që zvarritet tashmë drejt punës

edhepse agimet e dehura ende janë duke dremitur

një pijanec i shqetsuar zhurritet duke i zgjuar

parkun e kaplon qetësia pas marrëzisë së natës

kullosa e bezdisur nga pijanecët i ngreh fijet si iriq

diku një grua pa shtëpi end vetminë e përhirtë

duke i thënë lamtumirë jetës

siç vepron çdo natë pasi e hedh shtatin në shtrat

që të mund të hajë. Ndoshta dhe nesër do ta marrë një ditë

një hulumtues shportash bërlloqesh buzëqesh

nga drita që rrjedh e zbehtë nga bloqet pa kurrfarë kuptimi

e var frymëmarrjen në gozhdë duke shpresuar se nesër do të bëhet më mirë

e hedh një lot të tulatur nga pija dhe acari

duke e vrarë flakën e kandilit ndërmjet vetullave

të mbështetura mbi një gazetë

mbi faqet e së cilës fjalët rrinë të shtangura

një qen komunitar që ka shpëtuar nga gjuetarët edhe sot

e lëpin putrën e thyer dhe shikon henën me fytyrë sa bota

cilës mirësi është duke i lehur

tekefundit jeta është vetëm një shkëndijë që ka ikur

nga maja e këpucës së trashë. Bien të rreshura macash përreth.

blerimi i kullosës i përkëdhel insektet që i ka kapluar uria

të vdekurit mbështeten për gardhet e varreve

duke e smadhuar me një natë e me një vdekje më shumë

varrezën e shpatit të ngjeshur nga shtëpitë

e përkufizuara me njerëz me shikime të shtrembëra

dhe gra që ulërijnë nga brengat e ditës

duke e ngrënë mezin e tjetrës natë që i mungon dashuria

duke pështyrë pastaj fytyrën e ditës së nesërme

duke e përzënë

në bibliotekën e atij që çmendej nga duke lexuar libra

vëllimin e vjetër

1001 netë

ngjitej me sheherezadet dhe çdo gjë

përmbi legjendat e olimpit

thurrin njëmijë legjenda të tjera

që lindin në drejtim të ditës dhe vdesin në agim

pemët rendin për tu përballur me limuzinën

që u shpartallua me kërcëllimë jetësh duke e braktisur trupin

shoferi braktis dritën e syve mbi një gjeth

çasti i tëhollohet derisa i shuhet i dobësuar si një hije

një flutur digjet në dritën e shtyllës elektrike

që derdhet e pamundur mbi trotuar

në shtratin e spitalit një njeri

mëson përsëri të jetojë

duke e dhuruar sërish universin me qenjen e tij

një buzëqeshje ia tejkalon me mund shëmbëlltyrën

duke i rrëshqitur mbi buzë

vera i hedh rrugëve monedhat prej gjethesh të blerta

me brigje të bakërta që ta përkujtojnë vjeshtën

nata nuk është e re hijet e shkurta

vallëzojnë me jehona të harruara mes bloqesh

në një shtëpi shumë larg prej meje

mamaja mendon për brengat e veta, për të mijat, për tonat

në mesnatë në zemrën time është bërë një dritë

si në fëmijëri

hëna e zhveshi fustanin dhe mi mbuloi buzët me një dëshirë

pendesa

(penitenţă)

pendesa

(penitenţă)

rrugës klithjet e një sorkadhe

shpërndahen në stuhinë e mbrëmjes

një makinë e shakmis lotin e një luleje të derdhur në pluhur

lejlekët e braktisin ngadalë këtë ditë

mbi verandën e mbrëmjes i lënë si shenjë të mbathurat

përmbi to vegon engjëlli im i fëmijërisë

i mahnitur se më shkoi  ndërmend për të

shoshit mes gishtërinjsh fragmente nga jeta ime

përplasje, lajthitje, gabime

zbres me shputa mbi shpatin e jetës

duke u kthyer prap drejt ditës në të cilën

gjithë njerëzit e mi ishin të lumtur dhe përjetonin dhembjet e mëshikzës - ditët mbi shputat e mia thehen

njëra pas tjetrës

duke i hedhur në harresë shëmbëlltyrat e veta

engjëlli më kundron i pikëlluar

në shuplakat e mia

errësira kaplon konture

mëkatet e thërmuara mes dhëmbëve të çastit

ngjyrosen në të zeza

porsi damarët e mi për të cilat dija se janë mbështjellë me mahramën e mbrëmjes

Zoti më pret derisa vajtoj

vjeshtës në Suhulec

(toamna la Suhuleţ)

përnjëherë

qielli mbet i ve nga lidhja me dheun

shqetsimet rrjedhin përmes shirave të pandërprera

duke u strehuar në eshtrat e natës

kumbullat mbështillen në degët e mbushura me fryte

secila shtëpi është e vetmuar

secili njeri është fshehur në kujtimet e prera përgjysmë

si do jetë të gulçuara nga dëshprimet

ndërsa shpati është ngritur nga heshtja

rrezet e diellit përpëliten nën një re

Shën Gjergji zbret nga ikona e lashtë

ulet pleqërisht në verandë

pret

i binjakësuar me jetën e përjetshme

thuajse e mban fshatin në shuplakë

shirat zvarriten në drejtim të qiellit

zëri i mamasë përpëlitet në lumin e dashurisë ndaj meje

rri përkulur si një mendim i mbëltuar në një lutje

kam harruar vetveten dhe diellin e kumbullat dhe fshatin

ajri nga qelqi

lëshohet hijerëndë përmbi gishtërinjtë e mamajës

të endura nga fijet e përjetësisë

tani e kuptoj

se ëndërrojmë

Hija e Kavalerit Trak

(Umbra Cavalerului Trac)

Koha është derdhur mes gishtërinjve të historisë

Tashmë korbat çupisin nga sytë e së shkuarës

Nën çokun e tyre shpërthejnë grimca fjalësh

Që e humbin kuptimin: komb popull atdhe

Fërshëllen era në ëndërrat tona

Të veshura në teshat e ndryshimit

Planeti dridhet gjithnjë e më i nxehtë

I kafshuar nga dhëmbët lakmitarë të parasë

Nuk gjendet kontinent i paprekur

Nga kthetrat e gërmadhës dhe shpartallimit

Marrim frymë kundërmim tymi dhe erë gjaku

Të derdhur në „konfliketet e freskëta”

Nën tingujt e kambanave të urrejtjes ahmarrjes Terrorit

Vdekja çapëlon rrugëve krah për krah me përparimin

Të qeshurat e saj gërryejnë patkonjtë e kalit

Të Kavalierit Trak

I harruar në një qosh të kalueshmërisë

Kavaler Trak    

U bë bota kaq e huaj për ty?

Të kam shitur thika[2] kalin penën

Kalamendesh kodrinave të zhveshura nga pemët

I zhveshur nga teshat e purpurta të kohërave të Perënduara

Duke kërkuar një qosh që të tërhiqesh i harruar

Historia është bërë një fjalë e vjetër

Tradita një fjalë e zbrazët

Ditën e nesërme e ri/ndërton me daltën e interesave

Fanatikët e politikës e promovojnë të ardhmen

Në të cilën trokëllima e kalit tënd nuk dëgjohet

Koha është derdhur mes gishtërinjve të historisë

Tashmë korbat çupisin nga sytë e së shkuarës

Nën çokun e tyre shpërthejnë grimca fjalësh

Që e humbin kuptimin: komb popull atdhe

Fërshëllen era në ëndërrat tona

Të veshura në teshat e ndryshimit

Vdekja çapëlon rrugëve krah për krah me përparimin

Të qeshurat e saj gërryejnë patkonjtë e kalit

Të Kavalierit Trak

I harruar në një qosh të kalueshmërisë

Krisht

(Crist)

përballë nesh

i paparë nga askush

rri Krishti

i pikëlluar

shkrime të shenjta reciton

për askend

pëshpërit

Unë jam Krishti

mbaj dhembjen e botës

i përgjakur nga lufta më e freskët

mbaj lumturinë e botës

në buzëqeshjen e të posalindurit të fundit

mbaj diellin

dhe lulet

dëshirën për t’i ëndërruar

është e drejta ime të ëndërroj

e juaja është të ëndërroni

apo jo

Unë jam Krishti

pëshpërit Ai i pikëlluar

në shpirtin tim

pëshpërisin krejt dashuritë e botës

nëpër damarët e mi

rrjedh gjaku i të vrarëve

dhe të palindurit e të cilëve

në shuplakat e mia

hyjnë caqet e indiferencës suaj

Unë jam Krishti

nga zemra ime

rrjedhin përrrenjtë e Parajsës

rriten trëndafilat e dashurisë

në zemrën time

banoni të gjithë

ata që më shikoni

ata që nuk më dëgjoni

në poezinë time

prehet Zoti

duke i shpërlarë mendimet

në çdonjërin lot tuaj

Unë jam Krishti

Ti

(Tu)

derisa i shkundje kallinjtë

binin kokrrat e pjekura të heshtjes

në zemrën tënde

pastaj

e shoh vetveten duke ecur me ty në shpatin e pafund

ndërmjet kullosave të bujshme të vesës

horizonti i ngarkuar me vlagun e mbrëmjes

kallet

madje në çastin në të cilin ai zog këndon

sikur ta ketë thithur nga zemrat tona secilin trill

gurët e heshtjes më varen në buzë

ta shoh rrumbullakësinë e thembrës

duke u përzjerë në detin e kullosës

shalët që shpëtojnë nga rrjeta e secilës fjalë

tatëpjetat e gjirit

të rrëshqitshme porsi ndrojtjet e mia

hëna ngjitet qiellit

me gishtërinjtë e Zotit

shtëpitë struken në prehërin e muzgut

vetëm sytë tu zhurriten kur bie terri

xixat e shpirtit tënd më kallin

si një turrë dhembshurie

luginës së fshatit i vjen era e kuzhinës

së posalyer me gëlqeren e ngjarjeve me ty

të cilat tashmë i kam harruar

Profeti

(Profetul)

vdekja rri ballë për ballë me jetën në shuplakën e saj

të shtrirë mbi pluhurin mbi të cilin do të mbështetemi të gjithë

Zoti do të na kosisë një ditë në shuplakat tona

të ngritura  për lutje

në drejtim të diellit që na i përkëdhel fëmijët

do të lulëzojnë margaritarët e kujtimeve

por tani stuhitë e ditës kanë tehun e kullosave

vashat kalojnë përmes nesh të nxehta

më të nxehta se shuplakat e diellit

çasti

kërmill i butë në brigjet e rrugës

vuan nga frika e mbarimit të vet

duke shikuar shputat që rrjedhin me pamëshirë drejt tij

tani

dashuria është gota nga e cila pimë helmin e ditës së nesërme

dhe mjaltën e ditës së sotme

plaku murmuronte si një ujë kur

herë i kulluar herë i turbullt

i pagëzonte çastet që shpërndaheshin në erë

duke gurgulluar fjalë

ndërsa bota mendonte për to se

„kjo është rruga drejt ditës së nesërme”

thoshte ai

dhe të gjithë e besuan

fije mençurie i rridhnin fytyrës

duke u shembur te këmbët e tij

duke na pritur

si do trembje të braktisura në një skaj

të terratisur nga jeta

fjalët e tij zgjasin gishtërinjtë për ta kapur të vërtetën

që çapëlon me bezdisje mes nesh

të shtrirë

ndërmjet urrejtjeve të trembura të tmerrit

të papërfillshmërive tona

e vërteta rri ballë për ballë me jetën në shuplakat e saj

në sytë tanë që nuk duan të shikojnë 

se si lulëzojnë margaritarët e kujtimit

fjalët e saj zdirgjen të lodhura në pluhurin mbi të cilin mbështetemi

si sundimtarë mbi heshtjen me të cilën jemi veshur

Babai

(Tata)

Shpirti im me mua kemi ndenjur rrugës një natë

pranë kohës

duke shikuar përmes syve të babait tim të vdekur

realitetin që fshihej tejmatanë

kemi bredhur mbi shëmbëlltyrën e tij

mbi të cilën edhe rrudhat vdisnin

por mbi të cilat çdo gjë tani ishte e shkruar

dashuri e shkapërderdhur ëndërra të vrara apo të palindura dhe dëshira fëmijësh

jeta e tij qëndronte pranë meje

e mbështjellë në një pëlhurë puthjesh të vyshkura

nata brenda trupit të tij më mbështolli ngadalë

babai e varroste në hi çastesh vetveten që shuhej

shikoi kah jeta dhe e hodhi lopatën e fundit

në të cilën kacavirej një ëndërr me të e me mamanë

qysh kur pata lindur unë

ata qeshnin duke e matur kështu lumturinë

me trupin tim të vogël në të cilin shpirti përpëlitej

të struket

në agim

e mora atë ëndërr

dhe e vura mbi një trëndafil për mamanë

kur u lind vetmia ime

u përkujdesa për të si për një lule

u rrit si një fëmijë

me ëndërra dëshira e shpresa

kishte ëndërra të çuditshme

për pyje të çveshur nga drurët e kullosa

mbështillesha me ëndërrat e saj

ajo më mbështjellte mua

kur endeshim së bashku

njerëzit na shikonin me sy të ndezur

nga zilia

ngase jo çdokush mund ta kultivojë vetminë aq bukur

nganjëherë

në mbrëmje

rri

vetëm

pa vetminë përballë meje

dhe pres

kështu rrinte babai atje në arkivol

por unë e shihja

se si

shkel nëpër përralla

duke më pritur

qysh kur isha i pregaditur

të bëhem një shpirt i veshur me trup

duke e shtruar botën te këmbët

si një batanije që pret ta end me dëshirat

e mia

mi vu shuplakat në dhe e dheu më pranoi

duke më lënë të marr pjesë në shfaqjen e madhe

tani ai trokiste me hapa rrugës drejt shpirtit të dheut

i rradhita hapat e rrahur me mahnitje

asnjë ditë nëpër të cilën kalova nuk më strehoi

me gjithë ëndërrat e mia brenda saj

më shumë se sa ta bëj një zinxhir kujtimesh

të cilin do të doja

të banojë ndonjëherë në fjalët e nënës e të babait

të mahnitur nga gjendja për të qenë

Tani babai i mbaroi hapat

Kujtimet e braktisën së bashku me trupin

u shpërnda si një ngjarje në një oqean të qetë

mbeta unë me vëllezërit e mi dhe mamanë

që ende e pret një lule nga ai në mëngjes

por në atë natë me erëtimë trishtimesh të ringjallura

mendimet më rrjedhnin

porsi lotët e do qirinjve kaherë të shkrirë

dëgjoj zërat e prindërve të mi më të rinj seç kanë qenë

ndonjëherë

mbyll sytë dhe shikoj tejmatanë meje

sytë e babait duken tani lule që strehojnë përralla

ndoshta

për ndonjë njeri të dashur dikurë

që e ka flakur harresa

edhepse mendonte se as dheu nuk do ta harrojë

u shuan nën qepallat e ditës se rilindur me hijet

e fundit

ëndërrat me babain

e humbin hijen duke u bërë gjithnjë e më të holla

dhe pyes vetveten

në kam ekzistuar përpara kësaj nate

duke kundërmuar heshtje dhe trishtime të përlindura

Dashuri dhe kujtime

(Dragoste şi amintiri)

Vera e kujtimeve, vera e të tanishmes

(Vinul amintirilor, vinul prezentului)

                Kamelias, 

ky është çasti i fshehur në një lot

Rrugëve të shtruara me kujtime

nga qyteti ku kam lindur

i përkufizuar me shpatijet e refuzimit

në mëngjez 

kalonte karroca e një tatari më plak se historia e botës

e tërhequr nga një gomar me bishtin e gërshetuar

dhe vrapin e shpleksur për prehje

njerëzit

banojnë në jetën e fotokopjuar

duke i kundërmuar në mëngjes lules së ëndrrës

Kaloj

rrugës së fëmijërisë sime

këtë ditë që e kam rruajtur të paluar si një faculetë

(atë në të cilën i rruaja paratë që i merrja në kolendër[3]

dhe copat e sheqer/kandilit)

i ruaja për kujtim në një dollap

në të cilin miqtë e mi fëmijë uleshin në levantinë

në raftet që kishin erën e mamasë e të babait kur ishin së bashku

Po ec asaj rruge të gurëzuar me kujtime

të veshura në vellot e fluturimit të harabelave

Në një qosh me një rrugicë reale

shitësi i buzëqeshjeve ma zgjaste një pasqyrë

krahët e mi shtrihen drejt muzgut

e kapin pasqyrën dhe e shkulin me një pëshpëritje

shëmbëlltyrën e gjyshes së murosur në ujërat e saj

Fëmijët

kalojnë nëpër kujtimet e mia

me krahët e mugulluar me lule dëbore

Ende nuk e di se do ta mësojnë mjeshtrinë e vdektarit

qeshem me çastet që më derdhen gishtërinjve

Qesh me ta

rrugë me përpëlitje flatrash

të engjëllit të lutjeve të mia

Rruaj këtë çast të fshehur në një lot

që do të ta dhuroj

kurr

…

Shkoj përsëri asaj rruge të gurëzuar me kujtimet

e veshura në vello flatrimesh të lejlekëve

vitet

më ngjiten në gishtërinj

duke u përpjekur të mbeten

Hap sytë

përballë meje, mbi tryezë, dy gota

me verën e kujtimeve dhe verën e tanishme

Zgjas dorën të zgjedh

kur

në ëndrrën e lëvarur si një akrep

i gjuhës së dehur të orës

të vërej

në shtrat

Merr frymë vetëm për zemrën time

trupi yt i parfumnosur me jetë

Tani

jam në vendin

ku Parajsa e puth botën

Lë kupën me verën e kujtimeve

harroj

shëtitjen mes të ndjerëve në albumin e familjes

Kujtimet e mia vishen me lotë

përjashta felinarët përtypin kafshatat e fundit të natës

dhe nata kafshon me shije nga lotët e mi

para se tia krisë gjumit mbi pulpën foshnjore të ditës

E mbaj për krahu frymëmarrjen tënde

dhe vallëzoj

me pritjen

dhe pritja rilind në zemrën time

Shijoj nga frymëmarrja jote

Dhe e kreh dashurinë si një grua me shëmbëlltyrën tënde

Shikimet më derdhen si vera e Khayamit ndërmjet kodrinave të gjinjve

Hap sytë dhe më buzëqesh

Gjestet tua shprndahen dhomës si një buqetë flatrash të engjëllit

nëpër sytë tu  tu kërcejnë harambelat

që vijnë drejt meje

nga fëmijëria në të cilën bie shi me zana

…

në mëngjez

njerëzit nga kujtimet e mia

ulen me kujdes në faculetën e sertarit

albumi i familjes i miklon heronjtë

përballë agimeve

Qielli merr ngjyrën e syve tu

dremis

pasi që

i mbëltoj shikimet në dheun e trupit tënd

për një farë mënyre për të dashur

(despre un anume fel de a iubi)

grua

gishtërinjtë e flladit ti përkëdhelin flokët

në ditën kur kjo joshje prej vashe

ma thith zemrën

më kundron duke buzëqeshur

por sytë tu janë dritaret e një burgu

çarapët

apo teshat

bien mbi ty si petalet e një luleje

e di se do ta kem trupin

dhe trupi im gëzohet duke u zhurritur

nofullat e natës kërcëllijnë me dhëmbë errësire e yjet

duke ia krisur gazit pranë nesh

e shtrëngoj mes qepallash ëndrrën e dashurisë

duke e shtrydhur

i shpërlaj me mjegullën e agimit mbi gishtërinj

duke e hedhur erëtimën

prapa në natën që digjet duke u prehur

në zjarrin ku trupat tanë janë takuar

pastaj

me ditën e tulatur mbi trupin tënd

i gozhduar me gurë ëndërrash dhe dashuri të thërmuara

kur vetullat e horizontit përpëliten për herë të parë në jetë

ti po shkon

me shikimin e shpërveshur

ndërsa ndër damarët e gjethit me të cilin e mbulon shpirtin

e thatë

rrjedh gjaku im

ke shkuar për një jetë

do të doja të ta shkul shëmbëlltyrën nga zemra ime

si një gjemb që zente rrënjë

rruga e lëpirë nga qeni i agimeve e braktis fshehtësinë e natës

trotoari i rebeluar nga acari

i cfilitur nga hapat e grave të mbrëmjes

është mbushur me fjalë të këputura, të hedhura  mbi rigoleton e natës

pranë luleve për dashuritë e shitura me zbritje

dritaret e grisura të bloqeve

i kundrojnë njerëzit

që rrinë të varur ma gjuhët e krisura të ditës

që lëpijnë diellin mbi pellgjet e kohës së shpërndarë ndëra ta

këndej/andej dikush i var shikimet në dritaret e fqinjëve

vetmia është si një gjarpër që ngjitet

mbi noçkat e këmbës

pastaj

derisa dita lëviz tashmë si një shpresë e dërmuar

po shkoj përsëri në drejtimin tim

në agime

(în zori)

erdhe në mëngjes

para se të zhuriten agimet mes nesh

pranëvera

lulëzoi në zemrën time

nga një krah i saj mugulloje tij

e rritur mbi degët e një puthjejej të mbëltuar në mua

pastaj

si një heshtje e veshur në lule dëbore

shikoje nga zemra ime kah bota e jashtme

orët rrinin të lëvarura si do fotografi të vjetra

në një degë mbi murin e jetës

dhe kundronin njerëzit që kalonin nëpër jetën tonë

nga ana tjetër e dritës rritej harresa

e veshur ende me teshat e ditës së djeshme

me kapelën e grisur të së shkuarës në kokë

vetë, e arnuar me lotët e vetmisë

te këtmbët e mendimit

dheu

si një bukë

piqej në diell duke i shkrirë njerëzit

dimri shkonte duke u tharë

me trup të zvogluar

prehej deri në vitin në një luginë të mbushur me buzëqeshjet

e zakoneve të njerëzve ende të vlagtë

pastaj

sytë e mi

krahët e mi

unë

u shndërruam në shi

duke pikur mbi buzët tua

si dy molla të proshkura

u derdha i tëri në ty

më bërë vend në poezi

dhe

u zgjuam

dita prsite të fillojë

dielli lindte në sytë tu

gjithçka ishte pranverë

në qytetin e Mexhitit

(în oraşul lui Medgid)

vera

ushqehet me gjethet e pemëve si një grua e përkundur nga valët

nga turni i Xhamisë së Madhe valëvitet

si flatra e një albatrosi të harruart nga koha mes qiejve

frymëmarrjen e Abdul Mexhitit

kambanat e kishës Petri dhe Pauli

derdhen në drejtim të resë së hollë

si një ëndërr fëmije të degdisur në fëmijërinë e purpurtë

ngrohtësia i shtrin ngadalë flatrat përmbi lumë

në gjoksin e qiellit prehet një engjëll i skalitur në formë kryqi

përmes syrit të të cilit pelerinon

shpella e fjalëve të përdredhura për trupin e azdisur

të një vargu 

ku të kam ngujuar rrugë e dashurisë

kur mendoja

se gratë nuk dalin të piqen gjatë kësaj vere

një maunë tërhiqet zvarrë mbi Kanal

një remorkio e ngjirur 

u bërtet ujërave që

me nxitim

gojën ia gulçojnë me sekondat e vrara nga vetmia

në breg

era e përplasur në baltë i gris gurët

mbi telin e teshave të asaj shtëpie

me gardh të thatë si trupi i plakut që

nga porta e hapur kah e shkuara

çlirohet në drejtim të askujt

kujtimet e veshura në vellot fluturuese të zogjve

jetët e pavlefshme përpëliten në diell

duke pritur tu lapsërohet hapi

rrugëve të shtruara me gurë kujtimesh

nga një kohë e askujt

vizatoj të padukshmen mbi gishtërinjtë tu

gishtërinjtë imitojnë vallen e ngjyrave

qielli merr ngjyrën e syve tu

ndërsa unë

ende e mbaj për krahu frymëmarrjen tënde

ti

blanë vemtie në mungesën e freskët

si një bukë që kundërmon si gruri i fëmijërisë

mbi një bankë në lulishten nën urë

me sytë e hapur

luaj me gërshetat e kujtimit

pres ngrohtësinë tënde të struket mes shuplakave të zemrës sime

mendime me formë të mpleksur rrëshqasin përmbi mua

tani

ti tenton të bëhesh distancë

duke u larguar mbi flatrat e ngrohtësisë

me hapin e shpleksur për prehje

vera

lëkundet mbi gjethet e pemëve si një grua e përkundur nga valët

nga turni i Xhamisë së madhe fëshfërin

si flatra e një albatrosi të harruar nga koha mes qiejve

frymëmarrja e Abdul Mexhitit

kambanat e kishës së Petrit dhe Paulit

derdhen në drejtim të resë së hollë

si një tym nga llulla e degdisur

porsi unë

te rrënjët e flatrave të këtij çasti

me pendlat e dashurisë dhe buzëqeshjen e pakohësisë

Vjershë mbi mësimet e një pelerini në botën tejmatanë realiteteve të shkronjave në kohët kur bota kishte fytyrë prej qelqi shpirtërat ishin të veshura  në para shkëlqimtare në sytë e grave shkëlqenin ballet para se të zhyten në xhepat e burrave kishte vend për të gjitha interesat dhe asnjë ëndërr filozofia dhe feja llogariteshin njësoj të vjetërsuara dhe të gjitha jetët kalojnë në qoshet e historisë së menjëhershme

gjermani filozof ka thënë se Zoti ka vdekur

gjithçka 

mund të duket e natyrshme kur Zoti është

një kalk semantik

i pamundësisë sonë

jeta si një film në tv

(viaţa ca un film tv)

në gjoksin e dheut depërtojnë shirat

e përbujshme me shëmbëlltyrë lotësh e gjaku

nga këto kohët tona

të veshura në kostume televizive

atje ku njerëzit kanë tesha bishash

dhe enden ekraneve televizive nga qyteti në qytet

qytetet tona

shkëlqejnë në dritën e indiferencës dhe marrëzisë

nëpër gishtërinjtë e mi derdhen fjalët bardh/e/zi

kam gjurma shpatash në duar dhe në të shkuar

kur kaloj pranë luftës që derulohet në tv

larg

ku njerëzit që vdesin janë thuase vetëm përfytyrime

pastaj

në televizor është një kabare do çmime që të shtyjnë

të harosh

vdekjen e fëmisë në Bagdad apo Londër, Kosovë apo Çeçeni

kush e din

gjithandej vdiset dhe ty fare pak të intereson

një engjëll i lodhur mban dhembjen time duke lëvizur flatrat

e lira

të hipotekuara apo marra nga Parajsa me huazim nga Fondi Monetar Ndërkombëtar

me respektimin e të gjitha normave në fuqi

të imponuara nga legjislacioni financiar

që më shikon me shikimin e një Ikari të sëmurë

dhe sytë e tij më pëshpërisin me lot mallëngjimi

të ndezim zjarrin dhe t’ua ngrohim një çik

çastin para se të shkojnë

vjen mbrëmja

qyteti fshihet nga sytë e mi

kalimtarët i shpiejnë ëndërrat në kullotje pastaj i numërojnë paratë dhe fshijnë fytyrën

nga gjithë ai gjak që patën marrë nga ekranet dhe gazetat apo gjithandej pa lidhje

apo ndoshta i dredhin qepallat pas gjithë atij perëndimi

diku

heshtja vesh teshat e një buçitje gruaje të braktisur

që ka kundërmimin e ndonjë hapi të degdisur nëpër kujtimet e saj

në zemrën time vdes shpesh herë

nuk çka të bëj

dhe

kur vjen mbrëmja

i ngulfas në poem numrin e vdekjeve të mia

gishtërinjtë më janë zbukuruar që kurë se i kam prekur

germat e lutjes

të harruara në një faqe të Biblës

nga poema

vjen te unë një vashë të cilën sapo guxova ta shikoj

ishte më ndryshe se ato që i kisha parë në këtë jetë

që dukej gjithnjë e më shumë si një film tv i qëndisur me reklama

më kapi për dore dhe hyra me te në natën

e cila u mbush me fëmijë, plaka e pleq

kur mendoja se ia di përmendësh frymëmarrjen

dhe pregaditesha ta vë zinxhirin në portën e zemrës sime

që të mos mbetem pa të

ajo iku

duke më lënë sërish mes njerëzve të tv

i mblodha ëndrrat dhe mendimet nga vendi i thatë

i rradhita vargjet

që kishin zënë rrënjë mbi gjurin e fotografisë sime me ty

e hapa televizorin

ishte një orë

totalisht e papërshtatshme për dashuri

të shpërndara mes gishtërinjve të vetmisë

ora në të cilën shikoja përrreth

raftet plot libra që flasin për gjëra pa lidhje

(dashuri të cilat televizori nuk dëshiron ti përfshijë

në një botë në të cilën të jesh njeri don të thotë të jesh diçka tjetër)

vejoza, në kanën time me ujë një gjinkallë e braktisur nga fati

shtrij trupin e ngarkuar nga përfytyrimet e ditës mes jastëqesh
shikoj

mendimin se do të më kaplojë gjumi
një hapet si një libër

në të cilin që nga faqja e parë derdhen shkronjat në drejtimin tim

pastaj

degdisem

dhe nuk ka rëndësi nëse jeta

është një film i rastësishëm që…

SHËNIME BIOBLIOGRAFIKE

Marius Chelaru (shq. Qelaru), u lind në Negresht të Vasluit, Moldovë (30 gusht 1961). Kreu liceun dhe Fakultetin e Shkencave Ekonomike në kuadrin e Universitetit Alexandru Ioan Cuza në Jash.. Qe redaktor i revistave Timpul, Cronica dhe Poezia. Në intervale të ndryshme qe redaktor dhe këshilltar botimesh, pastaj kryeredaktor, e më vonë drejtor i Shtëpive Botueseve Junimea, Sakura, Parnas, Timpul. Anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve të Rumanisë, anëtar i Klubit Junimea, Anëtar nderi i Fundacionit Maison Naaman pour la Culture (Bejrut, Libi), anëtar i Shoqatës Rumune të Haikut, anëtar i World Haiku Association (Japoni). Laureat i disa Mirënjohjeve për krijimtari letrare dhe eseistike. Boton poezi dhe ese në revistat: Convorbiri literare, Balcanica, Bucovina literara, Hyperion, Poezia, Luceafărul, Oglinda literara, Albanezul. Është autor i një  numri të panumërt recensionesh dhe konsiderohet si një dashamir që ka hapur shtyllat e revistave letrare të Moldovës edhe për vlerat letrare të krijuesve tanë nga Kosova, Shqipëria, Maqedonia dhe diaspora.

Bibliografi letrare:  Pelerini (poezi, Editura Junimea, 1996), Dy kakemono të imagjinuara në vendin ku lulëzon shpirti i gjuhës (poema haiku dhe tanka, Ed. Timpul, Jash, 1996), Japonia, vendi ku  lulëzon shpirti i gjuhës (ese, Timpul, 1996), Femra, (poezi, Junimea, 1997), Tjetërsoj vetëvrasjeje (poezi, Junimea, Jash, 1998), Qiraxhiu i kohës (poezi, Junimea, 1999), Dashnorët e iluzionit (poezi, 1999), Në zbritjen e së tanishmes (Sakura, 2000), Sayonara (haiku, edicion dygjuhësh: rumanisht-anglisht, Jash, 2000), Salmoksis versus Yamolksis (ese, Jash, 2001), Tai Ping (roman, Universitas XXI, Jash, 2001), Abraham i dhe mali i çmendur i Faustit Tjetër (roman, Jash, 2001), Emra që e kanë ndryshuar botën (fjalor, Universitas XXI, Jash,2003),  etj. Xhihadi. Shëmbëlltyra e Zotit në pasqyrën e luftës së shenjtë (Timpul, Jash, 2004), Libri ndërmjet Lindjes dhe Perëndimit I (ese kritikë, Timpul, 2004), Libri ndërmjet Lindjes dhe Perëndimit II (ese kritikë, Timpul, 2005), Poezia e Lindjes nga Khayyami deri te Tagore (ese kritikë, Editura Fundaţiei Culturale Poezia, Jash, 2005, Poezia e Lindjes nga Khayyami deri te Tagore. Asia Jugore dhe Jug/Lindore (ese kritikë, Editura Fundaţiei Culturale Poezia, Jash, 2005), When the present settles down (poezi në gjuhën angleze, Timpul, 2006), Libri ndërmjet Lindjes dhe Perëndimit III (ese kritikë, Timpul, 2006), Me shpirtin në buzë (ese kritikë për shkrimtarët shqiptarë, Timpul, 2006) Histori dhe poezi në kulturën arabe (ese kritikë, Editura Fundaţiei Culturale Poezia, Jash, 2006), Poezia e Lindjes Klasike dhe moderne (ese kritikë, Timpul, 2008), Simfonia e vetmisë/Simfonijata na osamenosta (vargje në gjuhën arumune dhe maqedone. Përktheu Vnghea Mihanj-Steryu, Shkup, 2008.

            Bashkëpunëtor në disa vëllime enciklopedike dhe autor i Antologjisë së poezisë shqipe In palma istoriei (Në shuplakë të historisë), Editura Valman, Rëmniku Sërat, 2006, Një portë kah poezia arabe/Gateway to Arabic poetry (antologji e poezisë arabe në tre gjuhë: rumanisht, anglisht, arabisht, në bashkëpunim me disa autorë (ArtGate, Bukuresht, 2008). Autor përkhimesh të disa librave me vlera poetike (Munir Mezyed, Chapter from the Poetry Bible/Kapitull nga Bibla e Poezisë), etj. Prezent në antologji dhe fjalorë të ndryshëm nga vendi e bota, i përkthyer në gjuhën spanjole, angleze, arabe, arumune, shqipe etj.

[1] „Gjë që ishte një punë për të qenë (Aristoteli, Metafizica, libri Z)

[2] Sica -  shpatë harkore, armë specifike e dakasve.

[3] colind/ kolendër – këngë tradicionale rumune

T: Poezia dhe lufta të dyja janë luftëra

NT: Poeti dhe publicisti Jeton Kelmendi tashmë është një emër i njohur në letrat shqipe. Poezitë e tij janë përkthyer në 11 gjuhë të botës dhe janë përfshirë nëpër disa antologji. Në këtë intervistë ai pohon se tematikat kryesore në poezitë e tij janë: dashuria, lirika kombëtare dhe realiteti i kohës.

Jeton Kelmendi është poet dhe publicist i lindur më 1978 në Pejë. Shkollën fillore dhe të mesmen i ka kryer në vendlindje, ndërsa studimet e larta në Prishtinë. Në vitet 1998-99 ka qenë pjesëtar i Ushtrisë Clirimtare të Kosovës, duke i shërbyer në këtë mënyrë kërkesës së atdheut për liri. Pas luftës, Kelmendi zgjodhi një mënyrë tjetër për t’i shërbyer kombit, e cila herë pas herë duket më e vështirë se e para. Filloi të botojë librat e tij me poezi, duke u futur në këtë mënyrë edhe në një botë tjetër, atë të poetit. Ai u anëtarësua në Lidhjen e Shkrimtarëve, ku arriti të bëhet edhe sekretar i saj. Por, pas një kohe të shkurtër, për arsye të ndryshme, jep dorëheqje nga ky post. Tani është anëtar i Pen Qendrës së Kosovës. Aktualisht Jetoni jeton dhe punon në Bruksel. Deri më tani ka botuar gjashtë përmbledhje me poezi dhe një dramë.                                                                                                                                             Poezitë e Kelmendit janë të përkthyera gjithashtu në disa gjuhë dhe janë pjesë e disa antologjive. Ato kane pasur vazhdimisht lexues me përmasa te gjëra, si dhe janë ndjekur nga një kritikë pozitive, që e ka cilësuar poezinë e Kelmendit, një poezi bashkëkohore, moderne si dhe poezi me premisa ndikuese në esencën e letërsisë shqiptare.                           

                      Në intervistën për Tung, Kelmendi flet për luftën dhe poezinë, për tematikën e poezive të tij, për përkthimin e poezive të tij në gjuhë të huaja, pastaj për shkrimtarët që kanë ndikuar në jetën e tij, e për shumë gjëra të tjera.

Tung:  Çfarë ju ka shtyrë dhe vazhdon të ju shtyjë  të shkruani poezi?

Jeton Kelmendi: Poezia është diçka e veçantë për mua. Është diçka e brendshme që më bën mua të shkruaj poezinë, ashtu siç më bën të shkruaj edhe drama, tregime, ese e shkrime të tjera letrare.  Një gjë që mbërrin të ma ngacmojë shikimin, më shtyn ta shkruaj poezinë dhe si e tillë poezia më përcjell kah shkoj unë.

Tung:  Sa ju krijon satisfaksion ndjenja e të qenit poet?

Jeton Kelmendi: Në përgjithësi të qenit artist është satisfaksion, nga që arti është diçka shpirtërore që e krijon mendja në raport me gjërat me të cilat na lidh diçka që e ndiejmë.  Të jesh poet ka dy anë: njëra ta ndiesh vetën mjeshtër të fjalës dhe të folurit dhe tjetra ta ndiesh vetën pa ndikim. Të kjo e dyta ka dy arsye kryesore, se çdokush shkruan poezi (diti e s’diti) dhe arsyeja tjetër është se janë tepër të pakët ata që e lexojnë poezinë. Sido që të jetë, unë e konsideroj poezinë punë për elitë dhe kjo ma krijon një besim dhe ma rrit dashurinë për këtë mbretëreshë të artit.

Tung:  Ju keni qenë edhe luftëtar i UCK-së.  Cila është më e vështirë për ju, të luftoni apo të shkruani?

Jeton Kelmendi: Ma thotë mendja se është pyetja më e mirë që mu ka bërë deri me sot, e tillë duhet t’i bëhet pyetja çdo artisti.  Sa i përket luftës ju e dini se unë kam qenë pjesëtar i luftërave. E dinë çdokush sa është e vështirë lufta edhe ai që sado pak ka lexuar për luftërat, por unë do të ju them se gati po aq e vështirë është të shkruash. Dallimi është se vështirësitë janë të ndryshme. Çdo shkrimtar që e ka parasysh këtë thënie brilante, duhet të ketë kujdes me fjalën dhe me atë çka thotë. Kam një mendim se të dyja janë luftëra. 

Tung:  Cilat tema preferoni t’i shtjelloni më shumë në poezinë tuaj?

Jeton Kelmendi: Që kur njerëzimi filloi të merret me art e deri në ditët tona, dihet se temë kryesore ka qenë dhe është dashuria. Edhe unë si shkrimtar ose një nga hallkat e vogla të zinxhirit “poet” , e kam në mendje atë thënien “dashuria mbret i botës”.  Një fakt është më se i vërtet se ambienti dhe rrethanat e jetës ta diktojnë deri në një masë tematikën.  Ju e dini se populli im vuajti shumë në robëri, prandaj lirika kombëtare ka një hapësirë të madhe tek unë.  Thjesht tematikat e mija kryesore janë: dashuria, lirika kombëtare dhe realiteti i kohës.

Tung:  Kohëve të fundit pjesën më të madhe të vitit e kaloni jashtë vendlindjes. A jua rikujton kjo poetët tanë të Rilindjës që kanë shkruar në mërgim dhe çfarë gjurmësh lë vendlindja në poezinë tuaj?

Jeton Kelmendi: Po, është e vërtet se unë jetoj në perëndim, më saktë në Bruksel. Ndoshta si artist shumë e kisha pas idealizuar lirinë, e ajo me vete po bartte edhe  atë anën tjetër. Gjithkujt të iu hidhërosh ka një rrugë, por po t’i hidhërohesh lirisë është diçka më shumë se keq. Jashtë më nxori atdheu që mos t’i hidhërohem lirisë. Sa shumë më dhimbset liria që po e hamë dhe po e shkelim kaq pa shije. Është e vështirë ta marrësh me mend se si koha po i gjasonte kohës. Gjithmonë e jetës kujtoj dhe lexoj rilindësit, tani edhe më shumë. Kurse atdheu kështu siç është, është buka dhe uji i mendimit dhe shkrimit tim.

Tung:  Poezitë tua kanë filluar të përkthehen edhe në gjuhë të huaja dhe janë përfshirë nëpër antologji të ndryshme. A mund të na tregoni diçka më shumë rreth kësaj. Në cilat gjuhë janë përkthyer, nga kush janë përkthyer dhe në cilat antologji janë përfshirë poezitë tua?

Jeton Kelmendi: Poezitë e mia janë përkthyer deri më tani në 11 gjuhë: Anglisht, Frëngjisht, Japonisht, Spanjisht, Rumanisht, Greqisht, Kroatisht, Suedisht, Polonisht, Turqisht, Rusisht.  Ju e dini, unë kam qenë i nominuar disa herë për çmime ndërkombëtare, natyrisht se jam pjesë e disa antologjive evropiane e botërore. Në Francë jam prezent në 50 poetët më të mirë të botës, në Rumani, në një antologji poashtu botërore nga Akademia Orient Oksident, në Spanjë së bashku me Ismail Kadarenë, Ali Podrimjen, Agim Gjakovën, Skender Sherifin dhe Petraq Riston. Jam edhe në disa antologji tjera ndërkombëtare dhe shqiptare. Përkthyes kam disa p.sh. në rumanisht rilindasi ynë Baki Ymeri, në frëngjisht Athanas Vanqev  de Thracy e keshtu.

Tung:  Pas përkthimit të poezive tua në gjuhën rumune, një kritik rumun ka shkruar për poezinë tuaj kësisoj: “Po qe se rezumojmë në një fjalë të vetme krijimtarinë e tij, nuk dimë cili term do të ishte më i përshtatshëm: Thjeshtësi? Sinqeritet? Fshehtësi? Pëshpëritje? Dëshmi?” Cilën prej këtyre e përmban më shumë poezia juaj?

Jeton Kelmendi: Është e vërtet se disa shkrimtarë dhe kritikë rumun kanë shkruar për poezitë e mia. Sa i përket pyetjes tuaj, ma thotë mendja se “si është vendi bëhet kuvendi”. Le t’i mbetet kritikës kjo punë, e imja është të them diçka, e tyre është ta konstatojnë atë.

Tung:  Cilët autorë shqiptarë i lexoni me më dëshirë?

Jeton Kelmendi: Mendoj se kemi disa shkrimtarë që janë vërtet të mirë. Sa për ilustrim: ua dhashë nga disa poezi, të Azem Shkrelit, Ali Podrimës, Visar Zhitit në frëngjisht kuptohet disa miqve të mi francez  dhe pasi i kishin lexuar më patën thënë se ky nivel poezie është tepër i lartë, është si poezia evropiane. Lexoj autorët e lartpërmendur me shumë knaqësi, por lexoj edhe romanet e Ismail Kadaresë dhe Mehmet Krajës, për mua më të mëdhenjt romancier sot. Natyrisht ka edhe shumë të tjerë por s’po i përmend tani.

Tung:  Po prej shkrimtarëve të huaj cilët të pëlqejnë më shumë?

Jeton Kelmendi: Janë të shumtë autorët e huaj që i lexoj dhe i preferoj, Broun, Markez, Svahnstrom, Gjejms etj. Natyrisht se i lexoj edhe librat e disa prej miqve të mi, kryesish nga anglishtja.

Tung:  Cilët shkrimtarë kanë ndikuar më shumë në personalitetin dhe në formimin tuaj?

Jeton Kelmendi: Kam mësuar nga Rilindasit, Klasikët, por mësues të mi janë shkrelët, Azemi, Ymeri e Ademi. Ata i kanë të gjitha fajet, pse unë shkruaj. Kurse gjeni im prej malësorit Rugovas  bart një pjesë të asaj natyre.

Tung:  Cilit shkrimtar preferoni t’i përngjani më shumë apo me cilin shkrimtar preferoni të ju identifikojnë?

Jeton Kelmendi: Një gjë është më se e vërtet, çdokush ka një idol, por duhet ta krijoj vetveten. Jam përjekur t’i lexoj shkrimtarët e mëdhenj dhe t’i përcjell aq sa kam mundur. William Shakespeare është autori që shumë e dua. Kam shkuar dhe e kam vizituar shtëpinë muze të tij, në Stratford upon Avon të Anglisë. Më bëhej sikur Shakespeare po fliste me Lady Makbethin. Megjithatë jo vetëm që preferoj por dhe shumë dua që të jem Jeton Kelmendi.

Tung:  Deri me tani keni botuar gjashtë përmbledhje me poezi dhe një dramë. A pritet ndonjë roman apo vëllim me tregime nga ju, apo keni frike t’i hyni kësaj aventure?

Jeton Kelmendi: Unë deri me tani kam botuar kryesisht poezi, mirëpo normal se kam edhe dy romane që  besoj se sivjet mund të botohen. Kam edhe dy drama dhe diçka nga kritika dhe publicistika periodike. Them të vërtetën viteve të fundit jam orientuar në botimin e librave të mi në gjuhë të huaja. Kam botuar në rumanisht një libër, në Indi këto ditë një tjetër dhe pres edhe ne Itali. Si ebook kam botuar disa në Francë, Angli e Turqi.

Tung:  Çka jeni duke punuar tani dhe kur pritet të botohet vëllimi i ardhshëm i juaj me poezi?

Jeton Kelmendi: Unë thashë jetoj në Bruksel, ku edhe punoj si zyrtar i medies. Ndërkaq vëllimi tjetër besoj se do të dalë deri ka shtatori më së largu.

Intervistoi: Alfred Beka

Në hijen e shtëpisë prej guri

(Përkitazi me librin e Jusuf Zenunajt, Me fat martesa, që e pa dritën e botimit në Bukuresht, në të dy gjuhët, shqip dhe rumanisht, 2009)

Mbi tradhëti, mbi mashtrim, mbi përçmim, nënshtrim dhe krenari ndërtohet intriga e kësaj pjese, sado e shkurtë përnga koha e ngjarjeve, po aq e rëndësishme përnga morali, temperamenti dhe karakteri shqiptar. Nuk është një punë e paktë, përkundrazi, duke kundruar bibliografinë e autorit, përfitojmë përshtypjen se Jusuf zenunaj posedon aftësi për krijime gjithnjë e më interesante.

Mihai Antonescu (Anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve të Rumanisë)

Asgjë nuk mund të jetë më e tmerrshme e më zemërkëputëse se sa një shelgje e përgjunjur. Çfarë erërash të tërbuara mund t’ia këpusin trupin e brishtë? Me çfarë lotësh ti vajtojnë brigjet e ujit të vetmuar, dëshprimin e heshtur që shkon duke e kapluar thatësia? Asgjë nuk mund të jetë më e dhembshme se sa tradhëtia e të afërmit tënd në të cilin e pasqyron kuptimin dhe qenjen, deri në braktisjen e vetvetes.

          Në gjendjen e përmbysur të botës e të përbërjes së saj të shtrembër, e kam njohur Jusuf Zenunajn, duke ia lexuar vëllimin me vargje “Prej shkëmbit rrjedhin lot”, duke vlerësuar te ai kujdesin ndaj sentimentit të përmbajtur e të justifikuar në poezitë që i rilexojmë me admirim, për ti mbajtur mend. Qenje e shqetsuar, përherë në kërkim të një ekuilibri ndërmjet vetvetes dhe kontekstit të pashmangshëm ekzistencial, Jusuf Zenunaj ia ofron ndjenjës, kuptimit apo ngjarjes, atë ngjyrë vendimtare e të domosdoshme, të njeriut  të një kuptimi të rafinuar moral dhe intelektual, në të cilin masa e talentit krijues e gjen një përgjigje dhe një konfirmim. Më në fund, kam rastin të njoh një poet të këtillë, në gjendjen e dramaturgut, duke ia lexuar pjesën në pesë akte, “Me fat martesa”, e botuar në Bukuresht, në gjuhën rumune dhe shqipe, nën përkujdesjen profesionale të poetit Baki Ymeri dhe redaksisë së revistës Shqiptari.

           Konsideratat e mia modeste, me siguri subjektive, kërkojnë jo vetëm një përgjigje  të asaj që kam lexuar, pa kurrfarë pretendimi. Kështu pra, në një synopsis më të përgjithshëm, pjesa trajton situatën e delikuar të disa kosovarëve të mërguar, të arritur për të mbijetuar ndërmjet nderit dhe kompromisit, në brigje të huaja. Motivi nuk është i zgjedhur rastësisht. Ai përbën madje gjendjen faktike të dramaturgut origjinar në rradhën e tij, duke qenë vetë nga Kosova, tashmë banor i Belgjikës, si pasojë e shqetsimeve permanente e të padurueshme, qe e kanë prekur përgjatë pushtimeve të huaja, Kosovën dhe vendlindjen e tij.  Konflikti i pjesës është një i rëndomtë, më në fund duke përfshirë martesa të interesit, fëmijë të lindur pa faj, tradhëti e mashtrime të ditëpërditshme, plus një final dramatik, me të gjitha pasojat. Kështu pra, teza, antiteza dhe sinteza janë me shenjtëri të respektuara, gjë që na drejton e vetëdijëson për të parë te autori një njohje dhe zotërim të rrethanave për konstrukcionin e një teksti dramatik.

          Ajo që të mahnit dhe turbullon në mënyrë të veçantë, është forca e flaës dhe mjeshtria me të cilën autori e përcakton gjendjen e personazheve, kuptimin e thellë të situatave dhe vënien në një dritë sa më të favorshme të përkufizimit të rrethanave, gjë me të cilën Jusuf Zenunaj arrin ti mbështjellë në mënyrë të shkëlqyer dhe integrale pesë aktet në një ide pothuajse intime, të bashkëpërkimit ndërmjet zhvillimit artistik dhe dëshmitarit spektator. Mbi tradhëti, mbi mashtrim, mbi përçmim, nënshtrim dhe krenari ndërtohet intriga e kësaj pjese, sado e shkurtë përnga koha e ngjarjeve, po aq e rëndësishme përnga morali, temperamenti dhe karakteri shqiptar. Nuk është një punë e paktë, përkundrazi, duke kundruar bibliografinë e autorit, përfitojmë përshtypjen se Jusuf zenunaj posedon aftësi për krijime gjithnjë e më interesante.

          Kjo pjesë në pesë akte, “Me fat martesa”, më ka sugjeruar disa mendime të arta nga fillimi i ekspozesë, shenjë që më ka përvetësuar në mënyrën time hidhërim/ëmbëlsinë e  disa të vërtetave, e vetmja “pasuri” me të cilën më shtyn ti them Ave, poetit dhe dramaturgut Jusuf Zenunaj, Ave përkthyesit të zellshëm, Adriana Sherban Tabaku, dhe redaktorit të palodhshëm, poetit Baki Ymeri.

Në 20-vjetorin e vdekjes së shkrimtarit dhe publicistit, Ali Sutaj 
 

Sejdi BERISHA: 

KUJTIMI PËR MËSUESIN TIM, PËR ENDRRËN E SHKRIMIT...!

...Mësuesit, fillova t’ia mësoj edhe tabiatin, edhe veprimin, por edhe ëndrrat e tij. Dhe, që atëherë, për çdo mëngjes e vija nga një gur në murin e dashurisë për mësuesin tim, për mësuesin Ali. Por, e pranoj, se kur dëshiron ta thuash dhe ta shfaqesh e shpjegosh tërë atë që e ke në zemër për dikend, atëherë, askush., pra as unë, nuk ia dal dot që krejt e pa harresë t’i shoh e t’i radhis rrugëtimet nëpër ato periudha aq të dashura, aq të vështira, aq me peshë historike. Për këtë arsye, edhe mendimi dhe kujtimi, nganjëherë të ikën, apo edhe të fluturon nga mendja me mijëra herë, dhe si zogu që të ikën nga dora, nuk mund t’i kapësh dhe të bëhet sikur diçka ta zë dritën dhe frymën, e nuk të lë për ta thënë tërë atë që ke dhe dëshiron për ta thënë. Kështu do të jetë edhe në këtë shkrim për kujtimet për mësuesin tim dhe për ato kohëra që janë aq të dashura, edhe pse të hidhura!...

   ...Nuk di as vetë, gjithnjë, edhe atëherë, edhe sot, shumë i dua foletë, të cilat m’i zgjojnë ndjenjat dhe më shpijnë kah ëndrrat e çuditshme. Lidhej dhe kalitej kështu dashuria për shkollën, për mësuesin, për folenë, e më vonë edhe për atdheun... dhe, mësuesi im u fut në qenien time, shëtiste nëpër damarët e gjakut tim, nëpër mendjen time plotë ëndrra njomëzake dhe të paarritura fëmijërore. Kështu u lidha me mësuesin. Prej atëherë, e doja më shumë vargun poetik, edhe pse nuk e dija se mësuesi im merrej që atëherë me shkrime, përmes së cilave nxjerrke ndijimin dhe synimet e njeriut tonë, që shpesh ishin të ndrydhura dhe të mbyllura në kutinë e zjarrit të shpirtit dhe zemrës...

   ...Mësuesi gjithnjë, gjithnjë ndalej tek banka ime për të më provokuar me ndonjë varg poezie, apo me ndonjë copëz mësimi që më hapte horizontin e mendjes dhe njëherësh ma shtonte dhe forconte guximin për të shëtitur më “serbez” nëpër ëndrrat e mia... Ata telat e madhështisë krijuese të tij sikur kishin zënë rrënjë tek unë, dhe me te u takuam në një rrugëtim tjetër. Tash, në fushën e gazetarisë, të krijimtarisë publicistike dhe letrare...

   ...Krahas që mësova shkronjat e para dhe e “pjeka” abetaren, duke kaluar koha dhe vitet, puna dhe afërsia me mësuesin më sollën në atë ëndrrën e shkrimit, e cila, më bëhet se, që nga kur isha në bark të sime nënë, sikur isha përcaktuar për një gjë të tillë!

   ...Mësuesin e takoj në gazeta e revista, shumicës të së cilave u dha shpirt dhe rrugë të mbarë. Shkrimet e tij, jo vetëm se begatuan jetën kulturore dhe letrare, por ato i trimëruan shumë e shumë të rinj e të reja për ta rrokur pendën, qoftë në gazetari apo edhe në letërsi...

   ...Mësuesit tim, i cili, optimizmin e kishte shumë karakteristik, ia dija edhe shpirtin, edhe këngën, edhe shkrimin plotë begati, plotë mllef, të cilat, tinëzisht ia “gërryenin” dheun nën këmbë! Për këtë, edhe shkrimet e tij të lexuara me shumë kureshtje, gjithnjë, apo në të shumtën e rasteve i ka përfunduar me pa përfundim(!), por gjithsesi me provokim për komentim dhe me kureshtje të një shtrirjeje të gjerë... Andaj, kujtimi im për mësuesin, Ali Sutaj, më rëndohet me pezmin e dhembjen, sepse, kur ai iku përgjithmonë, sikur këtë e bëri në heshtje, apo kjo heshtje ishte mangësi e shoqërisë...!

I nderuari përgjithmonë mësuesi im, Ali Sutaj, tash i kam kaluar të gjashtëdhjetat dhe pas vetes kam lënë goxha shumë shkrime, por dua të them se, siç e marrin sytë dritën nga natyra, ashtu e merr shpirti dhe mendja dritën nga dituria, pra, nga mësuesi... 

________________

1.  

   Të shkruash për njerëzit të cilët të janë pjesë e jetës dhe e historisë, jo vetëm se të sjellin kujtesën prapa dhe të ngarkojnë me mallëngjim dhe me krenari po se po, është njësoj si të krijosh rrathë e rrudha përfundi syve, të cilat tregojnë për rrugëtimin, për dhembjen dhe ngrohtësinë, por edhe të kthejnë tek ëndrrat, shumë prej të cilave dot nuk i ke realizuar dhe as kurrë nuk do t’i realizosh. Unë, e kam një specifikë të të shkruarit të posaçëm, sepse, edhe rrugëtimi im është specifik, mbase karakteristik e i mbarësuar me lëngun më të hidhur, sipër të cilit nganjëherë kam hedhur sherbet!

   Tash, kujtimi për mësuesin tim, i cili ishte një idol i dritës dhe i diturisë për të gjithë ne që ishim në klasën e tij, më kthen në atë kohën aq të mirë, aq të ëmbël, aq të trishtë, që,  atëherë ishim pa ndonjë vetëdije për shkollën dhe mësimin. Por, atëbotë, gjithnjë më trokisnin dhe ma ngacmonin mendjen fjalët e babait tim të përvuajtur, ama të stërpërvuajtur, por që ishe një plak stoik dhe plotë elan e dashuri për jetë dhe për lumturinë e familjes, të kombit dhe atdheut, i cili në ditën e parë të shkollimit tim, me duart e tij më uli në bankën e shkollës, dhe më pat thënë: kafshatën e bukës do ta heq nga goja vetëm e vetëm që të shkollohesh dhe të bëhesh i zoti i vetvetes,... e të mos heqësh të zitë e ullirit sikurse unë!”.       Andaj, aty zuri ai lumi i ëndrrave të mia të cilat m’i bëri edhe më të qëndrueshme mësuesi im.

   Në fillim, nuk kisha ndonjë ndjenjë as dashuri për mësuesin, për atë njeri thatak dhe me fytyrë pak të zeshkët. Për këtë, unë as shokët dhe as shoqet e mia nuk kishim faj, sepse, nuk kishim as traditë, as ndonjë parapërgatitje për rëndësinë e diturisë dhe as për mësimin. Ishim gjeneratë, e cila tek sa e fillonte kapjen e synimit për të ditur dhe për t’i marrë më vonë ngacmimet edhe për mësim, edhe për dituri, të cilat, paralel na ngjallnin atë ndjenjën e zjarrit shpirtëror, ndjenjën e atdhetarisë.

   Dikur më vonë, mësuesit, fillova t’ia mësoj edhe tabiatin, edhe veprimin, por edhe ëndrrat e tij. Dhe, që atëherë, për çdo mëngjes e vija nga një gur në murin e dashurisë për mësuesin tim, për mësuesin Ali. Por, e pranoj, se kur dëshiron ta thuash dhe ta shfaqesh e shpjegosh tërë atë që e ke në zemër për dikend, atëherë, askush., pra as unë, nuk ia dal dot që krejt e pa harresë t’i shoh e t’i radhis rrugëtimet nëpër ato periudha aq të dashura, aq të vështira, aq me peshë historike. Për këtë arsye, edhe mendimi dhe kujtimi, nganjëherë të ikën, apo edhe të fluturon nga mendja me mijëra herë, dhe si zogu që të ikën nga dora, nuk mund t’i kapësh dhe të bëhet sikur diçka ta zë dritën dhe frymën, e nuk të lë për ta thënë tërë atë që ke dhe dëshiron për ta thënë. Kështu do të jetë edhe në këtë shkrim për kujtimet për mësuesin tim dhe për ato kohëra që janë aq të dashura, edhe pse të hidhura!

2.

   Në atë kohë, mësimin nuk e zhvillonim në objektin e shkollës, sepse shkolla ishe e vogël për të gjithë nxënësit. Për këtë arsye më mungon edhe ai kujtimi për aktin e parë të dramës dhe të gëzimit për shkronjat, për abetaren. Mësonjëtoren e kishim në katin e dytë të ndërtesës së xhamisë në fshatin Carrabreg të Deçanit. Ishte një dhomë e madhe por me dritare shumë të vogla, nga të cilat pak depërtonte drita, por edhe rrezet e diellit! Por, dua ta them një gjë. Se, kjo mësonjëtore më hyri në qejf, sepse, për të arritur deri tek ajo, duhej kaluar shkallëve të cilat kalonin pranë minares së xhamisë, në zgavrën e të cilës e kisha hetuar një fole sorrash, e që unë, nuk di as vetë, gjithnjë, edhe atëherë, edhe sot, shumë i dua foletë, të cilat m’i zgjojnë ndjenjat dhe shpijnë kah ëndrrat e çuditshme. Për këtë arsye, thuaja se gjithnjë i pari arrija në shkollë, por, para se të hyja në klasë, e “vizitoja” folenë në të cilën kishin qenë dy vezë me plotë pika të zeza të kthyera në ngjyrë kafe. Vetëm i prekja dhe i ledhatoja duke e lutur Zotin që nesër në fole të ketë më shumë vezë. Më shumë, sepse, gjithnjë mendoja, se në fole do të qelin më shumë zogj...! Sa mirë! Kështu lidhej dhe kalitej dashuria për shkollën, për mësuesin, për folenë, e më vonë edhe për atdheun...

   Dhe, një ditë, mësuesi im më “zuri” në grackë. Isha duke e kontrolluar folenë, dhe ai më pyet se çfarë po bëja aty pranë zgavrës së vogël në minaren e xhamisë. Kur i tregova fije e për pe, ai m’i përkëdheli flokët e mia të egra e të pakrehura, duke më thënë:

  -Eh, edhe ti je si zogu, dhe nëse bëhesh i mirë, do të këndosh mirë mu si ai...!”.

Në atë moment më krisi diçka në kokë, dhe, edhe pse isha i vogël, tani mësuesi im u fut në qenien time dhe shëtiste nëpër damarët e gjakut tim, nëpër mendjen time plotë ëndrra njomëzake dhe të paarritura fëmijërore. Kështu u lidha me mësuesin. Prej atëherë, e doja më shumë vargun poetik, edhe pse nuk e dija se mësuesi im merrej që atëherë me shkrime, përmes së cilave nxjerrke ndijimin dhe synimet e njeriut tonë, që shpesh ishin të ndrydhura dhe të mbyllura në kutinë e zjarrit të shpirtit dhe zemrës. Për këtë arsye që e doja vargun, edhe ai ma kishte pikatur syrin, e sidomos kur mësonim copëza mësimi dhe vjersha. Atëherë, ai me mua “humbte” më shumë kohë se me të tjerët, apo mua më dukej ashtu.

   Nuk më “ç’kapej” derisa nuk bindej se mësimet i kisha të qarta ashtu sikurse edhe mesazhin e tyre. Kështu, rrugëtuam unë dhe mësuesi im, Ali Sutaj. Por, njëherë, afria e tij dhe gëzimi im për pak sa nuk u “fundosen”. Këto dy gjëra sikur gati më plandosen përgjithmonë...

   E vëreja se pas njësisë mësimore, mësuesi im, në tavolinën e tij të punës “shkarraviste” diçka, apo i paloste ca fletë dhe i fuste në zarfe, edhe pse, atëherë nuk dija se çfarë është as shkrimi dhe as zarfi. Pra, sikur gjithnjë më thoshte imagjinata ime se mësuesi që na puthte zemrën për çdo mëngjes, përpiqej t’i ndihmonte kombit edhe me diçka tjetër. Me shkrimin e tij, për ta arsimuar e për ta mësuar njeriun tonë. 

3.  

   Dhe, ku dua të dal. Një ditë m’u afrua afër bankës dhe me zë të ultë e të ëmbël më tha që të shkoj me te deri tek tavolina e tij e punës. Ma dha një zarf të mbyllur dhe më përcolli deri në korridorin e klasës së vetme në xhaminë e fshatit.

  -A e di se ku është posta në Deçan?, më pyeti.

  -Po.-i thash. Sepse, për fat të mirë, kisha qenë atje dy herë me babain tim.

  -Eh, mirë. Ja merre këtë letër dhe këto para. Dorëzoje këtë në postë, por para se t’ia dorëzosh punëtorit në sportel, i thua: “preporuçeno”(që në gjuhën shqipe do të thotë, rekomande). Dhe, pastaj ia japë edhe paratë, kurse ai ta jep një copë letër tjetër si vërtetim.

   E mora letrën dhe paratë, dhe, prej xhamisë së Carrabregut e deri tek posta në Deçan, nuk praja duke e përsëritur fjalën “preporuçeno”! Por, çfarë ndodhi para se ta hedh hapin brenda pragut të postës? Më iku kjo fjalë e mallkuar nga mendja. Por, megjithatë, nëpunësit në sportel ia dorëzova letrën dhe paratë dhe u ktheve për në shkollë i tëri pelin. Kur arrita në klasë, i tëri isha i ulur në djersë nga zori që kisha harruar atë fjalën për ta thënë, që më pat porositur mësuesi.

  -Pse ke nxituar kaq shumë? E sheh se je lodhur dhe je i kapluar i tëri në djersë?!-mësuesi m’i fshiu djersët nga balli, dhe më tha:

  -Bëre ashtu si të mësova?!

   Nuk u përgjigja fare, por ia plasa vajit dhe ia tregova tërë ngjarjen. Assesi të pajtohesha dhe i tëri dridhesha. Mësuesi më përqafoi disa herë duke bërë përpjekje që të më pajtojë:

  -Mos bën merak. Ajo letër nuk ka qenë diçka me vlerë, por veçse një shkrim imi për tu botuar në gazetë. Nëse humbet, e kam kopjen tjetër dhe do ta dërgojmë sërish. Do të shkojmë së bashku në postë,...!

   Ky ishte ai momenti, i cili gati më solli në shkallën e thyerjes shpirtërore, por edhe për “largimin” nga mësuesi im. Kjo, s’më ka lënë të qetë për javë të tëra. Por, mësuesi gjithnjë, sërish ndalej tek banka ime për të më provokuar me ndonjë varg poezie, apo me ndonjë copëz mësimi që më hapte horizontin e mendjes dhe njëherësh ma shtonte dhe forconte guximin për të shëtitur më “serbez” nëpër ëndrrat e mia.

   Por, edhe tjetra. Mësuesi im, ishte aq i dashur për të gjithë ne shokët dhe shoqet, sa që, për besë asnjëherë nuk ia huqnim mësimin. Por, ky mësues, me të cilin kishim lidhur ndjenjat dhe të gjithë penjtë shpirtëror, atë botë si ta lëshonte toka. Na iku nga shkolla dhe nuk di si ta shpjegoj këtë as tash. Me siguri, ndoshta, nga dhembja dhe dashuria  që kisha për të. Andaj, edhe pse nuk e di as nuk e mbaj dot në mend kur iku nga shkolla jonë, ata telat e madhështisë krijuese të tij sikur kishin zënë rrënjë tek unë, dhe me te u takuam në një rrugëtim tjetër. Tash, në fushën e gazetarisë, të krijimtarisë publicistike dhe letrare.

4.

   Që nga bankat e shkollës fillore i shkrova dhe i botova vargjet dhe poezitë e para në gazetat ku ishte faqja për fëmijë. Dua të them, se krahas që mësova shkronjat e para dhe e “pjeka” abetaren, duke kaluar koha dhe vitet, puna dhe afërsia me mësuesin më sollën në atë ëndrrën e shkrimit, e cila, më bëhet se, që nga kur isha në bark të sime nënë sikur isha përcaktuar për një gjë të tillë!

   Shkruaja e botoja poezi e shkrime të tjera, të cilat, në të njëjtën kohë edhe me trimëronin edhe më frikësonin, dhe të dyja këto bashkë ma zgjeronin horizontin dhe më kalitnin për t’u përballur me të gjitha sfidat e jetës. Por, për këtë, tani mësuesin e takoj në gazeta e revista, shumicës të së cilave u dha shpirt dhe rrugë të mbarë. Shkrimet e tij, jo vetëm se begatuan jetën kulturore dhe letrare, por ato i trimëruan shumë e shumë të rinj e të reja për ta rrokur pendën, qoftë në gazetari apo edhe në letërsi.

   Ai, brenda shkrimeve të veta, përveç edukatës dhe kulturës, mbërthente edhe obligimin moral të vetëdijesimit dhe të ndërgjegjësimit individual, kolektiv dhe kombëtar. Këtë e kam hetuar edhe tek rrugëtimi im në fushën e gazetarisë dhe të publicistikës përgjithësisht. Pra, në gazetari kur i bëja hapat e parë, kisha vullnet, elan e guxim por edhe profesionalizëm. Megjithatë, në këtë punë shpesh mund të bësh keq edhe pa qëllim. Pra, ky profesion donte dhe do gjithnjë përkushtim dhe pjekuri e maturi.

   Në vitet e shtatëdhjeta të shekullit të kaluar, derisa isha gazetar i RTP-së (Radiotelevizionit të Prishtinës), nga një mbledhje të rëndësishme, e shkrova raportin i cili duhej të emitohej në Radio-Prishtina. Edhe pse në nivel profesional, ishte raport i “rreptë”, dhe ja, e takoj mësuesin tim në një kafene. Përshëndetëm me te, por e ngrehim edhe nga një gotë raki. Kërkova këshillën e tij për raportin që e kisha shkruar nga mbledhja e cekur. Pasi e lexoi raportin, i cili duhej të emitohej në ditarin e radios të orës nëntëmbëdhjetë, më tha:

  -Raportin e ke shkruar mirë dhe në mënyrë profesionale, por ka tone të ashpra kritike dhe mllef individual për gjendjen. Andaj, mos e dorëzo për emetim. Për gjëra të tilla, të preferoj që raportin të cilin e shkruan në këtë frymë dhe ton, ta lësh për një ditë më vonë për ta emetuar, pastaj, vetë do ta kuptosh se nevojitet ndërruar shumëçka. Shkrimin duhet lënë për të “ardhur” si turshinë?!... Atëherë e ka lezetin dhe shijen e duhur.

   Veprova ashtu siç më këshilloi mësuesi, dhe raportin të cilin e kisha shkruar një ditë më parë, pothuaj se tërësisht e rishkrova, sepse, siç më tha mësuesi, më ishte ngritur arsyeja, më ishte “ftohur” gjaku. Dhe, padyshim se më doli shumë më mirë.

   Edhe ky ishte një mësim dhe vule përvoje e profesionalizmit që vinte nga mësuesi im dhe jo vetëm imi. Dhe, sikur tërë jetën, Ali Sutaj, ngeli mësues i devotshëm i imi, ai, nga i cili i mësova shkronjat dhe i mora mësimet e para.

5.

   Gjatë jetës, sërish jam takuar shpeshherë me mësuesin tim. Me një rast, u takova në një kafene. Kaluam disa orë së bashku. Si mësuesi me nxënës dhe si nxënësi me mësues, por edhe si miku me mik dhe si shkrimtari me shkrimtar, apo gazetari me gazetar. Flasim për profesionin, për jetën dhe hallet tona dhe të popullit. Gjatë bisedës, mësuesi im, Ali Sutaj, pasi më shikoi e shikoi, më thotë:

  -Sejdi, je duke punuar shumë. Kaq shumë që ke energji,... Sa mirë!-ngriti gotën me hidhërim dhe me një gllënjkë e zbrazi. Pastaj, uli kokën dhe sikur mbylli sytë për ta tretur dhunshëm mendjen dika. Por, për ta kthyer në tavolinë ia ktheva:

  -Hë, mësuesi im,... e ke mendjen e sertë?!-më shikoi e më shikoi, sikur njeri që nganjëherë e tepron me raki.

  -Sejdi,...je nxënës imi,... po ta kam lakmi,...

  -Për çfarë? –thashë.

  -Jo,jo. Për asgjë! –sikur frenoi mendimin dhe pasi revoltueshëm liroi frymën rebeluese nga kraharori, ma ktheu:

  -As kjo punë,... nuk është asgjë...!

  -Cila punë? – i thashë.

  -Lëre,... tash!

   Dhe, kurrë nuk mësova për këtë “lëre tash” nga mësuesi im, i cili, optimizmin e kishte shumë karakteristik, sepse, unë ia dija edhe shpirtin, edhe këngën, edhe shkrimin plotë begati, plotë mllef, të cilat, tinëzisht ia “gërryenin” dheun nën këmbë! Për këtë, edhe shkrimet e tij të lexuara me shumë kureshtje, gjithnjë, apo në të shumtën e rasteve i ka përfunduar me pa përfundim(!), por gjithsesi me provokim për komentim dhe me kureshtje të një shtrirjeje të gjerë.

   Andaj, kujtimi im për mësuesin, Ali Sutaj, më rëndohet me pezmin e dhembjen, sepse, kur ai iku përgjithmonë, sikur këtë e bëri në heshtje, apo kjo heshtje ishte mangësi e shoqërisë. Njerëzit si ai, kanë lënë gjurmë, e gjurmët në rrjedhat e jetës e kanë pavdekësinë dhe historinë të cilat duhet respektuar dhe çmuar përgjithmonë. Dhe, këtë shkrim për mësuesin tim, Ali Sutajn do ta përmbyll pak me mllef, si atë raportin nga mbledhja për të cilin ua shpjegova më lartë se e konsultova mësuesin: ata që nuk i harrojnë bijtë as mësuesit e vet, ata gjithnjë kryelartë mund ta shikojnë historinë dhe rrugëtimin e ndritshëm të saj, pra edhe të kombit, edhe të atdheut...!

   I nderuari përgjithmonë mësuesi im, Ali Sutaj, tash i kam kaluar të gjashtëdhjetat dhe pas vetes kam lënë goxha shumë shkrime, por dua të them se, siç e marrin sytë dritën nga natyra, ashtu e merr shpirti dhe mendja dritën nga dituria, pra, nga mësuesi. E, ti mësuesi im, edhe pse para njëzetë vitesh, po ashtu ike si me pabesi, edhe sot je mësues, edhe sot të shikoj nga banka e shkollës. Mësuesi im i dashur, në muajin prill fillon syri i pranverës, gufon bari dhe ngrehin kokë lulet, andaj, pse ike mu në këtë muaj?!... E, more mësuesi im, edhe sot ta di shkrumbin tënd...! Ja, kaq mësuesi im, për Ty. E di se kjo është pak, shumë shumë, pak...! 

Jusuf Buxhovit“Libri i Gjakovës”,roman.- Botoi “Faik Konica”, Prishtinë 2008

Ali D. Jasiqi 

Romani më i ri i Jusuf Buxhovit “Libri i Gjakovës” në njëfarë mënyrë është vazhdim i romanit të tij njohur “Shënimet e Gjon Nikollë Kazazit”,më konkretisht te romanit “Qyteti i dënuar me vdekje”. Derisa në te parët , që realisht janë dy variante të të njëjtës vepër fabula e romanit përqendrohej kundër planeve turke për zhdukjen e shqiptarëve në format më perfide,duke sjellë sëmundjen e mortajës, në romanin që është në shqyrtim kemi të bëjë me sundimin  barbarë të dy fqinjëve tanë: Serbisë dhe Malit të Zi, të cilët e mbajtën të ndarë për tridhjetë e gjashtë muaj qytetin e Gjakovës. Është kjo një prozë e shkruar me mjeshtri dhe me maturi të nevojshme, në të cilën ngjarjet rrjedhin njëra pas tjetrës me një dinamike të kërkuar për t’u përmbyll me një përfundim që ndryshon nga rrjedha e rrëfimit kryesor, nga tema qendrore, por që në njëfarë mënyrë lidhet edhe me gjithë ngjarjen e përshkruar në roman. Janë këtu edhe “dy shtojcat” e romanit: “Pjesa e shtesave” dhe “Ditari i vrasjes” që e plotësojnë idenë e autorit. Derisa pjesa e parë, pra ajo “Pjesa e shtesa” përqendrohet në thashetheme që dëgjohet në qytet nga njerëz të ndryshëm,ku në qendër të vëmendjes se lexuesit janë personat si: Ukë Currani, Dan Pelimi, Cen Karremi, i marri Sylë, Shahe Kërrabën e ndonjë tjetër, pjesa tjetër flitet për ngjarjet në luftën e fundit, më konkretisht për masakrat që i bëri ushtria dhe policia serbe mbi popullatën e pafajshme në fund të shekullit të kaluar. Ngjashëm me veprimet e ushtrisë malazeze do të veprojë edhe Sava i zi, që përmes kryerjes që quhej Momçillo, interesohet edhe për fatin e luftëtarëve të UÇK-es, më konkretisht për Elton Zherkën. Yllin e Morinës, Shabanin e Golës, por edhe për djalin e Vulës, të gjithë këta ushtarë të njohur, dy nga të cilët ishin vra në luftën e Junikut. Dhe jo vetëm kaq. Ai pasi i kishte djegur teqetë dhe tyrbet e qytetit kishte urdhëruar të digjej edhe kisha katolike, siç kishin vepruar më herët ushtarët e pushtuesve malazez e serb.

      Kapitujt që mund të jenë edhe tregime në vete

Autori i romanit “Libri i Gjakovës” ngjarjet i vendos pas largimit të Perandorisë osmane, kur trojet shqiptare i pushtojnë ushtritë serbe e malazeze. Dhe këto e ndajnë edhe qytetin e Gjakovës në dy pjesë,duke i ndarë edhe kushërirë, e nganjëherë edhe vëllezërit. Kështu që “kur ushtritë që kishin ardhur nga të dyja anët – ajo e Malit të Zi (se cilës i takonte edhe prifti) dhe ajo e Serbisë – tashmë kishin ndarë qytetin në dy pjesë, ashtu që të parët kishin pushtuar anën e majtë të lumit Krena, pra pjesën e Esnafit të Tabakut, ndërsa të dytët pjesën e djathtë të lumit, me Esnafin e Terezive dhe të ura e Krenes, aty ku tridhjetë e sa vjet më parë ishte vrarë i dërguari i mbretërisë, Maxhar Pasha...” . Në këso situatë nuk dihet se cili prej pushtuesve është më i rrezikshëm, më gjakpirës i shqiptarëve. Megjithatë disa indikacione tregojnë se malazezet ishin më gjakpirës, më të rrepte në veprimet e tyre. Kjo  dëshmohet edhe nga ky konstatim i njërit nga protagonistët e romanit të Buxhovit, i cili pohonte se “Andaj, në përputhje me këto qëndrime, prifti vlerësonte se ku derdhej gjak,duhej kërkuar dorën e malazezve, e ku shfaqej dredhia më e përkryer me pasoja vrastare, duhej parë gishtat e Serbisë”.

Dhe vërtetë kështu qëndron e vërteta. Sepse malazezet ndërmarrin disa aksione që janë shënuar si më të ashprat, siç është, bie fjala, tentimi për ndërrimin e fesë se myslimaneve, apo edhe vrasja e njerëzve që deri dje ishin bashkëpunëtorë të tyre, por që në momentet e caktuara nuk u ishin përgjigjur disa kërkesave absurde të tyre, andaj edhe ishte kurdis likuidimi i tyre fizik në format më perfide të mundshme.

Autori i romanit në shqyrtim shtron shumë çështje e probleme jetësore. Përpjekjet e vazhdueshme të pushtuesve që t’ua bëjnë jetën të vështirë, të padurueshme në mënyrë që t’i detyrojnë ta lëshojnë vendin dhe të shpërngulet për në Turqi apo gjetiu, siç është, bie fjala, prerja e derrit në xhami që t’i iritojë myslimanet, përkatësisht të nxis vëllavrasjen- janë disa nga temat që shtrohen këtu. Në këtë mes duhet përmendur vrasjet e shumta që u behën personaliteteve të shumtën të pafajshëm, në mesin e të cilëve edhe dervishët, mandej  tendenca për ndërrimin e fesë si presioni më çnjerëzor e të ngjashme me këto. Të gjitha këto janë dhenë përmes episodeve nganjëherë të ndara, por që lidhen për të bërë kështu një tërësi organike. Romani ka disa kapituj të cilët edhe titullohen por që disa prej tyre mund të jenë edhe tregime në vete. I këtillë është ,bie fjala, kapitulli i titulluar “Dervishi dhe hakmarrja”, pjesë kjo ku me se miri shihet dyfytyrësia e pushtuesit, i cili duke e detyruar një gjysmë të çmendur,” i cili asnjëherë në jetë nuk e kishte kaluar mëhallën e Gërçareve”, një njeri që më shumë bisedonte me dhitë të cilave u printe cjapi se sa me njerëz. Ceremonia e konvertimit të tij në fenë ortodokse, sipas planit të pushtuesve, do të duhej të behej me madhështore, ku do të merrnin pjesë përveç priftërinjve, edhe popullata,por dhe ushtarët që do ta përcillnin dhe ruanin qetësinë.  Dhe për habinë e tyre gjysmë i çmenduri edhe pse dukej se do t’u bindej urdhrave të priftërinjve në momentin e fundit e shkelmon kryqin dhe pështynë në fytyrë kryepriftin. Por pëson keq sepse bëhet shosh nga pushkët e ushtarëve. Përpjekja për të dëshmuar se ka njerëz të cilët me vullnet pranojnë të konvertohen në fenë ortodokse, pra të kalojnë nga ajo myslimane në atë me kryq dështoi, por aksioni për ndërrimin e saj me dhunë ka vazhduar me të madhe, fakte ky i njohur historikisht e që është dhënë mjeshtërisht në romanin e Buxhovit.

      Rrëfime në veten e parë

Vrasjet, në të shumtën e rasteve të njerëzve të pafajshëm, shtohej çdo ditë. Vriteshin edhe ata që kishin ardhur bashkë me ushtarët malazezë, por që nuk ishin të tillë,siç është Vuksani nga Vranina, i cili vritet bashkë me pesë ushtarë tjerë, që duket se kanë qenë shqiptarë, por që kanë ardhur me ushtrinë malazeze, vriten në shenjë hakmarrje për vrasjen e disa ushtarëve malazez. Kjo dëshmon për egërsinë e pushtuesit që me çdo kusht do t’ i eliminojë, të zhduku nga faqja e dheut shqiptaret. Ata kryejnë edhe shumë vrasje të tjera, duke filluar nga dervishët , por edhe priftin katolikë.

Që të nxisin hakmarrjen, përkatësisht armiqësinë në mes të myslimaneve dhe katolikëve pushtuesit serb ,siç u tha më lartë,kurdisin prerjen e derrit në xhami, madje ditën e bajramit. Por as kjo kurthe nuk u ka sukses në saje të angazhimit të parisë fetare: myslimane e katolike, që bashkëpunojnë në të mirë të bashkëkombasvet të vet e që dhe të ta kujtojnë aksionin e gërvishtjes që të mos përhapet e mortajës apo linja e ujit, e njohur si variola vera, që ishin përpjekur ta përhapnin pushtuesit turq. Derisa në romanet e mëparshme të Buxhovit rolin vendimtar në luftë kundër planeve turke e kishte luajtur ,pos tjerësh priftin  Gjon Nikollë Kazazi, në këtë vepër atë e luajnë : Pjetër Kazazi,Sheh Hima i Teqesë se Madhe dhe Hoxhë Vogli i Xhamisë se Hadumit, të cilët i qetësojnë gjakrat e mllefosur nga bindjet se prerja e derrit në xhami ishte vepër e shqiptarëve të krishterë pa menduar se atë e kishin bërë pushtuesit. Veprat e tilla e kanë ruajtur me shekuj popullin shqiptar nga rrebeshet që i janë vërsulur nga pushtuesit e ndryshëm, që qëndrojnë të pa luhatshëm në shtëpinë, dhe në vatrat stërgjyshore.

Siç u tha edhe më lartë autori i romanit në shqyrtim shtron dhe i shtjellon edhe disa tema tjera, sa të ndjeshme aq edhe të rënda. Në këtë mes vlen të përmendet martesa e të afërmeve, që prodhon gjak të papastër, nga të cilat martesa lindin fëmijë me të meta fizike e mendore. Kjo ngjet kryesisht në familjet që e mbajnë vetin si të mëdha, si familje që nuk duan t’u përzihet gjaku me të tjerët, pa marrë parasysh pasojat që mund të kenë martesat e tilla. E tillë është, bie fjala, edhe martesa e Shahinit të Shyqri Agës, i cili emërohet zëvendesprefekt “me arsyetim se vjen nga familje me peshë e qytetit,nga radhët e parisë dhe të ngjashme”. Atë e vrasin bijtë e vet në shenjë të revoltës pse kishte pranuar të bashkëpunoi me pushtuesit duke e pranuar një pozitë të tillë. Por i njëjti fat i gjen edhe bijtë e tij si hakmarrje e pushtuesve për vrasjen e njeriut të tyre. Gjaku i papastër vinte si rezultat i asaj që “ajo  kishte pasur  edhe jetën e vet të rëndomtë si nënë, nga ajo që e quante natë e turbullt e jetës se saj me vëlla,që Shahinin e Shyqeri Ages, për të cilin dyshonte se mund ta kishte edhe si vëlla dhe çka do të shihet do ta ngarkojë me atë ndjenjën e gjakut të papastër...” .

Personalit në vete dhe gjithsesi është Hyrie Hanëmi, gruaja e Shefki Agë Morinës, përmes se cilës është dhenë portreti i njeriut që “mendonte se kishte lidhje  gjaku me Aleksandrin e Madh dhe se familja e me të drejtë mund të krenohej me atë origjinë...”

Ajo është edhe piktore,që hap ekspozita në qendra të ndryshme të botës. Por çka është më rëndësi të posaçme me këtë personazh lidhen edhe shumë episode të tjera që dëshmojnë për shumë çështje të banorëve të qytetit të ndarë në dy pjesë, kalimi nga njëra anë në tjetrën dukej sikur të kalohej kufiri në mes të dy shteteve e të ngjashme me këto apo edhe fati i familjeve të njohura gratë e të cilëve “ua shalojnë rrogëtarët apo jaranet e padiktueshëm dhe të diktueshme ndaj të cilëve mbylleshin sytë”.

Ngjarjet e romanit i rrëfen vetë protagonisti kryesor që duket të jetë vetë autori i romanit, e që nganjëherë mbështet edhe në rrëfimet e fallxhores, njëra ndër personazhet e shumta të veprës, figurë kjo sa enigmatike aq edhe e gjallë.

Dhe në fund të shtojmë se edhe pse gjuha e veprës në fjalë është e pasur dhe e pastër shqipe fjalitë e gjata e bëjnë të vështirë leximin.